Meteen naar de content
AeternumAeternum
Apostel Barthélemy
De heilige Bartolomeüs met zijn martelaarsmes, schilderij van El Greco, begin 17e eeuw

De apostelen

Apostel Barthélemy

7 min leestijd

De apostel Bartholomeüs wordt genoemd onder de Twaalf, maar geen enkele episode uit de synoptische Evangeliën geeft hem een individuele rol. Deze terughoudendheid heeft een traditie aangemoedigd die hem vereenzelvigt met Nathanaël, een personage uit het Evangelie van Johannes, afkomstig uit Kana en door Filippus bij Jezus gebracht. De identificatie is oud en heeft de prediking beïnvloed, zonder dat de teksten haar expliciet bevestigen. Het verhaal van Bartholomeüs wordt vervolgens voortgezet in de missionaire tradities van het Oosten en in de verhalen over zijn martelaarschap, waarin het motief van de villingsdood verschijnt. Het mes en de huid, beroemd geworden door het schilderij van Michelangelo, behoren tot deze herinnering uit de periode na de apostolische tijd.

Naam Bar-Tolmay, waarschijnlijk « zoon van Tolmay »
Canonieke bronnen Lijsten van de Twaalf ; traditionele identificatie met Johannes 1 en 21
Geïdentificeerd personage Nathanaël van Kana, zonder expliciete identificatie
Vermelde missies Het Oosten, volgens oude christelijke tradities
Attributen Mes, huid, boek en palm
Feestdag 24 augustus

Een naam in de lijsten van de Twaalf

Matteüs, Marcus, Lucas en de Handelingen van de Apostelen vermelden Bartholomeüs in de lijsten van de leerlingen die door Jezus werden geroepen. Zijn naam verschijnt doorgaans in de buurt van Filippus, behalve in bepaalde volgordes van de lijst in de Handelingen. Geen van deze boeken vertelt echter over een persoonlijk optreden van Bartholomeüs dat vergelijkbaar is met dat van Petrus, Johannes of Tomas. De rechtstreeks overgeleverde gegevens zijn dus zeer beperkt.

De naam lijkt een Aramese patroniem te zijn: Bar-Tolmay betekent waarschijnlijk « zoon van Tolmay ». Hij duidt niet noodzakelijk de gebruikelijke voornaam van het personage aan. Deze bijzonderheid verklaart waarom commentatoren hebben onderzocht of de apostel elders onder een andere aanduiding voorkomt. De traditie heeft vooral de naam Nathanaël onthouden.

De afwezigheid van een individueel verhaal betekent niet dat het personage bij Jezus een ondergeschikte plaats zou hebben ingenomen. De lijsten drukken het behoren tot de groep van de Twaalf uit, waarvan de gezamenlijke functie in de Evangeliën een grote symbolische betekenis heeft.

Nathanaël van Kana en zijn bezwaar tegen Nazareth

Het eerste hoofdstuk van het Evangelie volgens Johannes vertelt dat Filippus Nathanaël uitnodigt om Jezus te ontmoeten. Deze toont aanvankelijk terughoudendheid tegenover Nazareth, de stad waarvan wordt gezegd dat de meester vandaan komt. Filippus antwoordt door een persoonlijke ontmoeting voor te stellen. Zo verandert het verhaal een bezwaar tegen de geografische afkomst in een geloofsbelijdenis.

Johannes preciseert vervolgens dat Nathanaël uit Kana in Galilea afkomstig is, wanneer hij hem in hoofdstuk 21 noemt onder de leerlingen die aanwezig zijn. Deze plaatsbepaling heeft bijgedragen aan de vorming van zijn identiteit in de christelijke traditie. Het vierde Evangelie zegt echter nergens expliciet dat Nathanaël Bartholomeüs is.

De identificatie berust onder meer op de relatie met Filippus en op de plaats van de namen in de apostolische lijsten. Voor veel lezers vormt zij een oude en samenhangende interpretatie, maar zij mag niet worden voorgesteld als een materieel door de Evangeliën bevestigde gelijkstelling.

De dialoog met Jezus onder de vijgenboom

Wanneer Nathanaël in Johannes 1 Jezus nadert, gaat het gesprek over het feit dat hij al vóór de ontmoeting onder een vijgenboom was gezien. De tekst geeft geen volledige beschrijving van wat er onder die boom is gebeurd. Christelijke commentaren hebben verschillende interpretaties voorgesteld: een plaats van gebed, studie of afzondering, of een teken van kennis die verder reikt dan de schijn.

De scène eindigt met een geloofsbelijdenis van Nathanaël en met een belofte van Jezus over grotere dingen die hij zal zien. De relatie tussen de vijgenboom, de herkenning van Christus en de vermelding van de engelen die op- en neerdalen, herinnert aan het verhaal van Jakob en de ladder in Genesis. De passage heeft dus een Bijbelse en theologische dimensie die niet tot een individueel gesprek kan worden gereduceerd.

In de tradities waarin Nathanaël en Bartholomeüs met elkaar worden vereenzelvigd, wordt deze dialoog het belangrijkste eigen roepingsverhaal van de apostel. Toch moet men het onderscheid tussen de namen behouden om recht te doen aan de manier waarop het Evangelie van Johannes zijn getuigenis opbouwt.

De aanwezigheid van Nathanaël in Johannes 21

Het laatste hoofdstuk van Johannes noemt Nathanaël onder verschillende leerlingen die na de gebeurtenissen van Pasen bijeen zijn bij het Meer van Tiberias. Petrus stelt voor om te gaan vissen, en de anderen gaan met hem mee. De ontmoeting met de Verrezene en de maaltijd aan de oever herinneren aan belangrijke motieven van de apostolische roeping: de netten, de onverwachte overvloed en de zending die aan de getuigen wordt toevertrouwd.

Nathanaël houdt hier geen lange toespraak. Zijn aanwezigheid bevestigt echter dat hij behoort tot de Johannese kring van degenen die Jezus hebben gekend en deelnemen aan de paasverhalen. De traditionele identificatie met Bartholomeüs probeert juist deze figuur te verbinden met een van de Twaalf die in de andere Evangeliën wordt genoemd.

Bij de bestudering van de passage moet worden vermeden dat een identificatiehypothese wordt omgevormd tot expliciete informatie. De gezamenlijke functie van de groep en de verschijning van de Verrezene blijven het middelpunt van de scène.

De eerste missionaire tradities naar het Oosten

Oude christelijke auteurs schreven Bartholomeüs zendingsreizen naar verschillende streken toe, met name naar India en Armenië. Eusebius van Caesarea vermeldt een traditie volgens welke Pantænus in een oostelijke streek een Evangelie zou hebben aangetroffen dat met de prediking van de apostel werd verbonden. Deze mededeling moet worden geplaatst binnen de geschiedenis van de verspreiding van het christendom en zijn stichtingsverhalen.

De Armeense tradities nemen eveneens een belangrijke plaats in zijn herinnering in. Verschillende oosterse Kerken eren Bartholomeüs als een van hun eerste getuigen. De details over zijn reizen, zijn metgezellen en zijn dood verschillen per tekst, waardoor het onmogelijk is een doorlopende route te reconstrueren op basis van gegevens uit de tijd van de apostel.

Deze verhalen zijn niet zonder belang. Ze laten zien hoe gemeenschappen hun geschiedenis met de getuigen van Christus hebben willen verbinden. Men moet eenvoudigweg erkennen dat hun documentaire waarde ook betrekking heeft op de eeuwen waarin ze zijn opgesteld en doorgegeven.

Het mes en de traditie van de villingsdood

De westerse traditie beschrijft het martelaarschap van Bartholomeüs als een villingsdood. De apostolische passieverhalen hebben dit gebeuren in verschillende verhalende vormen weergegeven, maar het beeld van het lichaam waarvan de huid is afgestroopt, heeft zich in de kunst gevestigd. Het mes wordt daardoor zijn belangrijkste attribuut, soms vergezeld door de huid die de heilige zelf vasthoudt.

Michelangelo beeldt Bartholomeüs af terwijl hij zijn huid vasthoudt in het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel. Het werk kreeg bijzondere bekendheid omdat de door de apostel vastgehouden huid als een zelfportret van de kunstenaar is geïnterpreteerd. Deze lezing behoort tot de kunstgeschiedenis en mag niet worden voorgesteld als informatie over het historische uiterlijk van de martelaar.

De Evangeliën vertellen niets over deze dood. De scène met het mes houdt verband met de hagiografische overlevering rond Bartholomeüs en met de taal van trouw tegenover vervolging. Zijn plaats in de Europese kunst maakt duidelijk waarom een apostel die in de Bijbel weinig wordt beschreven, in kerken onmiddellijk herkenbaar is geworden.

24 augustus en de erfenis van een terughoudende apostel

Het feest van de heilige Bartholomeüs wordt gevierd op 24 augustus. De tradities rond zijn relieken en verering hebben zowel in het Oosten als in het Westen een belangrijke plaats gekregen. In Rome getuigt de kerk van de Heilige Bartholomeüs op het Eiland van deze herinnering, op een bedevaartplaats die aan de martelaren is gewijd.

De attributen van Bartholomeüs houden bijna volledig verband met de tradities over zijn martelaarschap, terwijl de nieuwtestamentische gegevens vooral betrekking hebben op zijn behoren tot de groep van de Twaalf. De fiche over de heilige Bartholomeüs behandelt de verspreiding van de verering en de geschiedenis van de afbeeldingen uitgebreider.

Om het personage vanuit de bronnen te leren kennen, bestaat de beste aanpak erin eerst de apostolische lijsten te lezen en vervolgens Johannes 1 en 21, rekening houdend met het onderscheid tussen Bartholomeüs en Nathanaël. Hun identificatie met elkaar illustreert de manier waarop christelijke tradities een continuïteit hebben proberen vast te stellen tussen getuigen die in verschillende verhalen worden genoemd.

Bronnen en referenties

Nieuwe Testament : Matteüs 10 en Marcus 3, lijsten van de Twaalf ; Johannes 1 en Johannes 21, Nathanaël.

Benedictus XVI, algemene audiëntie van 4 oktober 2006 over Bartholomeüs, namen, identificatie met Nathanaël en tradities.

Eusebius van Caesarea, Kerkgeschiedenis, V, 10, getuigenis over Pantænus en de oosterse tradities.

Historische illustratie : El Greco, Heilige Bartholomeüs, schilderij uit circa 1608–1614, publiek domein.

Winkelwagen 0

Je winkelwagen wacht op je.

Begin met winkelen
Betalen in 3/4 termijnen zonder kosten