Saint Barthélemy

Een apostel die in de lijsten van de Twaalf voorkomt

Bartholomeüs wordt genoemd in de apostellijsten van Matteüs, Marcus en Lucas, evenals in de Handelingen van de Apostelen. Deze lijsten geven de personages niet precies in dezelfde volgorde weer en vertellen geen enkele episode waarin Bartholomeüs uitdrukkelijk de hoofdrol speelt. Zijn lidmaatschap van de groep van de Twaalf vormt het eerste zekere aanknopingspunt voor zijn nagedachtenis in het Nieuwe Testament.

Zijn naam is waarschijnlijk een patroniem van Aramese oorsprong, opgebouwd rond de uitdrukking « zoon van Tolmay ». Op zichzelf zegt deze naam dus niets over zijn persoonlijke voornaam. Deze bijzonderheid heeft geleid tot verbanden met andere leerlingen die onder een andere aanduiding bekendstaan. Toch moet het verschil worden behouden tussen een traditionele hypothese en een gelijkstelling die door de Bijbeltekst wordt bevestigd.

Nathanaël, Filippus en de ontmoeting met Jezus

In Johannes 1 vertelt Filippus aan Nathanaël dat hij degene heeft gevonden over wie de Schriften spreken: Jezus van Nazareth. Nathanaël reageert aanvankelijk terughoudend op deze geografische afkomst. Filippus nodigt hem uit om zelf te komen kijken. Wanneer Jezus hem aanspreekt, spreekt Nathanaël een geloofsbelijdenis uit die de scène afsluit. Het verhaal toont een overgang van twijfel naar ontmoeting en erkenning.

De traditie heeft Nathanaël met Bartholomeüs in verband gebracht, vooral omdat de eerste in Johannes naast Filippus verschijnt, terwijl Bartholomeüs in sommige lijsten van de Twaalf naast hem staat. Dit verband is oud en heeft de liturgie en de prediking beïnvloed. Toch schrijft Johannes nergens dat Nathanaël de naam Bartholomeüs draagt.

De scène blijft belangrijk voor de spiritualiteit die met de apostel wordt verbonden. Het antwoord van Filippus nodigt uit tot een persoonlijke ervaring, eerder dan tot een eindeloze discussie over Jezus’ afkomst. Het getuigenis kan een weg openen, maar kan de ontmoeting zelf niet vervangen.

De missietradities en de verhalen over het Oosten

Latere christelijke teksten plaatsen Bartholomeüs in verschillende gebieden van evangelisatie, vooral in de richting van India en Armenië. Eusebius van Caesarea vermeldt zo een traditie volgens welke Pantænus in een oostelijk gebied een evangelie zou hebben ontdekt dat met de prediking van Bartholomeüs werd verbonden. Deze verhalen getuigen van de uitstraling die gemeenschappen aan de apostel toeschreven, maar leveren geen reisroute op die vergelijkbaar is met een hedendaags reisverslag.

De nagedachtenis aan Bartholomeüs is bijzonder belangrijk in bepaalde oosterse christelijke tradities. Zijn missies worden verteld in hagiografische vormen die de nadruk leggen op bekeringen, tegenstand en trouw tot aan de dood. Deze verhalen moeten worden bestudeerd in verband met de periode waarin ze zijn ontstaan en de plaats waar ze werden verspreid.

Deze geografische verscheidenheid laat zien hoe de kerken hun begin bij de getuigen van Christus probeerden aan te sluiten. Ze rechtvaardigt niet dat elke lokale aanspraak wordt omgevormd tot historische zekerheid over de reis van de apostel.

Het martelaarschap van Bartholomeüs en de ontvelling

De traditie over zijn martelaarschap kreeg in de westerse kunst een bijzonder aangrijpende vorm: Bartholomeüs zou levend zijn gevild. Het mes en de huid die hij in zijn hand houdt, werden zijn herkenbaarste attributen. Dit detail behoort tot de apostelpassies die na de periode van het Nieuwe Testament werden overgeleverd. De evangeliën geven hierover geen enkele beschrijving.

Op het fresco van het Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel beeldt Michelangelo Bartholomeüs af terwijl hij zijn huid vasthoudt. Dit beeld is een van de beroemdste voorbeelden geworden van de manier waarop de schilderkunst van de renaissance martelaarsverhalen gebruikt om heiligen te identificeren. Volgens de traditie zou de kunstenaar in de huid bepaalde trekken van zijn eigen gezicht hebben weergegeven.

Voorstellingen van de marteling moeten binnen dit religieuze en artistieke kader worden geïnterpreteerd. Ze vieren de trouw van de martelaar tegenover geweld, zonder de details van een late passie om te vormen tot een vaststaand verslag van een terechtstelling in de 1e eeuw.

De nagedachtenis aan de apostel in Rome en in de oosterse kerken

De verering van Bartholomeüs heeft zich in verschillende gebieden ontwikkeld, met tradities rond relikwieën en heiligdommen. Het Tibereiland in Rome is aan hem gewijd. Zijn feestdag op 24 augustus is in veel westerse kerken eveneens met zijn nagedachtenis verbonden, terwijl de oosterse kalenders hun eigen vieringen kennen.

Een historisch bijzonderheid verdient vermelding: het bloedbad van Sint-Bartholomeüs, dat in augustus 1572 in Frankrijk plaatsvond, draagt de naam van de liturgische dag van de apostel. Bartholomeüs heeft uiteraard geen persoonlijke band met deze gebeurtenis, die vijftien eeuwen na de evangelische periode plaatsvond. Het verband komt uitsluitend voort uit de kalender.

Werken die de apostel voorstellen, kunnen een boek tonen vanwege zijn predikingsmissie, een mes vanwege het martelaarschap of een huid vanwege de traditie van de ontvelling. Om ze te lezen, moet men deze verschillende betekenislagen herkennen.

De feestdag van 24 augustus en de betekenis van zijn getuigenis

De katholieke nagedachtenis aan de heilige Bartholomeüs wordt op 24 augustus gevierd. Zijn plaats onder de Twaalf herinnert aan de roeping door Jezus van mannen van wie de Bijbel niet hetzelfde aantal woorden en verhalen heeft bewaard. De geringe hoeveelheid informatie houdt geen ondergeschikte missie in; ze weerspiegelt de keuzes van de evangelisten en de omstandigheden waarin de eerste tradities werden overgeleverd.

Om de apostel te ontdekken, is het nuttig om de lijsten van de Twaalf te lezen en vervolgens, met het nodige onderscheid, het verhaal van Nathanaël in Johannes 1. Oude commentaren en afbeeldingen van het martelaarschap helpen daarna te begrijpen hoe zijn nagedachtenis zich buiten het Nieuwe Testament heeft ontwikkeld.

De figuur van Bartholomeüs illustreert het belang van de christelijke overlevering: een apostolische identiteit die door de teksten wordt bevestigd, gevolgd door een liturgische en artistieke nagedachtenis die zich in verschillende culturen heeft ontwikkeld.

De vraag of hij met Nathanaël moet worden geïdentificeerd, wordt besproken in het artikel over Bartholomeüs onder de Twaalf. Zo kunnen de apostellijsten en het verhaal van Johannes met elkaar worden vergeleken zonder twee namen automatisch als één historisch vaststaande identiteit te beschouwen.

De verschillende missietradities van Bartholomeüs

De documentatie over Bartholomeüs blijft beperkt tot de lijsten van de Twaalf in het Nieuwe Testament. Oude auteurs schrijven hem later reizen naar het Oosten toe. Eusebius van Caesarea geeft zo een traditie door over de aanwezigheid van een met Bartholomeüs verbonden evangelie in een gebied dat India wordt genoemd. De naam omvat in de oude bronnen geografische gebieden die niet altijd overeenkomen met de huidige grenzen.

Ook de Armeense tradities eren de apostel als een figuur uit het christelijke begin van het land. De verhalen over zijn dood en de attributen van het mes en de huid ontwikkelen zich in latere teksten. Deze verscheidenheid maakt het niet mogelijk een zekere route van de leerling uit te stippelen, maar toont wel de verspreiding van zijn nagedachtenis. Het artikel over Bartholomeüs onder de Twaalf verduidelijkt zijn verband met Nathanaël en de beperkingen van de voorgestelde identificaties.