Bernardus van Clairvaux speelde in de 12e eeuw een aanzienlijke rol in de geschiedenis van het Europese christendom. Nadat hij in Cîteaux was ingetreden binnen een hervormingsbeweging van het benedictijnse leven, werd hij abt van Clairvaux en droeg hij bij aan de uitstraling van de cisterciënzer gemeenschappen. Zijn preken over het Hooglied, zijn brieven en zijn verhandeling over de liefde tot God hebben de middeleeuwse spiritualiteit sterk beïnvloed. Maar Bernardus was ook een man van actie, betrokken bij kerkelijke conflicten en bij de prediking van de tweede kruistocht. Zijn leven laat de volledige complexiteit zien van een monnik die een van de meest gehoorde raadgevers van zijn tijd werd.
| Leven | 1090–20 augustus 1153 |
|---|---|
| Oorsprong | Fontaines-lès-Dijon, Bourgondië |
| Roeping | Cisterciënzerabt |
| Stichting | Clairvaux, in 1115 |
| Werken | Preken over het Hooglied, De diligendo Deo, brieven |
| Feestdag | 20 augustus; kerkleraar sinds 1830 |
Een jonge Bourgondiër treedt toe tot Cîteaux
Bernardus werd in 1090 nabij Dijon geboren in een adellijke familie. Hij kreeg een opleiding die hem toegang gaf tot de Latijnse literatuur en de intellectuele methoden van zijn tijd. Op volwassen leeftijd koos hij voor het kloosterleven en trad hij toe tot Cîteaux, een recente instelling waarvan de religieuzen de Regel van de heilige Benedictus met grote gestrengheid probeerden te volgen.
De cisterciënzerbeweging legde de nadruk op eenvoud, gemeenschappelijk gebed, arbeid en de armoede van de gemeenschappen. Bernardus nam verschillende naasten en familieleden met zich mee. Deze keuze getuigt van de aantrekkingskracht van een levensvorm die sociaal prestige afwees en tegelijk een veeleisende gezamenlijke inzet bood.
De relatie met de heilige Benedictus van Nursia is fundamenteel: Bernardus stichtte geen nieuwe religie, maar nam deel aan de hervorming van een oude monastieke traditie. De lezing van de Regel biedt het kader om zijn bekommernissen te begrijpen.
De stichting van Clairvaux in 1115
In 1115 werd Bernardus uitgezonden om het klooster van Clairvaux in een vallei in Champagne te stichten. Hij werd de eerste abt ervan. De instelling kende een veeleisend begin, met de noodzaak gebouwen te bouwen, het land te bewerken en een stabiele gemeenschap te organiseren. De naam Clairvaux zou geleidelijk een van de bekendste namen in de cisterciënzergeschiedenis worden.
Onder zijn leiding traden veel mannen tot het klooster toe en ontstonden er andere stichtingen. Deze groei berustte niet alleen op een reputatie als prediker: zij vereiste administratieve beslissingen, de vorming van monniken en aandacht voor het dagelijks functioneren van de huizen. Bernardus correspondeerde met verantwoordelijken van afgelegen gemeenschappen, gaf raad en trad op wanneer er conflicten ontstonden.
Zijn invloed in de cisterciënzerwereld blijkt dus zowel uit de ontwikkeling van de abdijen als uit de kracht van zijn onderricht. Hij bleef monnik en abt, ook wanneer politieke en religieuze autoriteiten zijn advies vroegen over de grote aangelegenheden van die tijd.
Het Hooglied en de liefde tot God
De Preken over het Hooglied behoren tot de beroemdste werken van Bernardus. Daarin overweegt hij de poëtische taal van het Bijbelboek om te spreken over de relatie tussen God en de ziel. De tekst beperkt zich niet tot het becommentariëren van een liefdesverhaal: hij ontwikkelt een theologie van naastenliefde, geestelijk verlangen en de verandering van de mens door goddelijke liefde.
Ook de verhandeling De diligendo Deo, « Over de liefde tot God », probeert te begrijpen waarom en hoe men God moet liefhebben. Bernardus beschrijft daarin een ontwikkeling die de mens geleidelijk bevrijdt van een uitsluitend op zichzelf gerichte gehechtheid. Liefde wordt niet beschouwd als een eenvoudig gevoel, maar als een oriëntatie van het hele bestaan.
Het werk van Bernardus heeft een sterk Bijbels karakter. Hij citeert, brengt teksten met elkaar in verband en becommentarieert de Schrift met een beheersing van de Latijnse taal die hem de reputatie van een opmerkelijk schrijver bezorgde. De beelden van de Bruidegom en de Bruid, van de wond van de liefde en van het zoeken naar Christus nemen een centrale plaats in zijn preken in.
De plaats van Maria in de preken van Bernardus
Bernardus kende de Maagd Maria een grote betekenis toe in zijn prediking. Zijn homilieën over de Aankondiging en over de lof van Maria hebben de westerse devotie gevoed. Hij benadrukte Maria’s antwoord op het woord van God en de plaats die zij inneemt in de geschiedenis van de menswording.
Deze prediking moet worden gelezen binnen de theologische omgeving van de 12e eeuw. Zij richtte zich tot monastieke gemeenschappen en gelovigen die de betekenis van het christelijke gebed probeerden te begrijpen. Maria verschijnt daarin in relatie tot Christus, en niet als een zelfstandig personage dat losstaat van de Evangeliën.
In de iconografie wordt Bernardus bij bepaalde gelegenheden afgebeeld terwijl hij inspiratie van de Maagd ontvangt of een Mariabeeld vasthoudt. Deze scènes behoren tot de traditie die zijn preken en afbeeldingen van zijn devotie heeft voortgezet.
De monnik die betrokken was bij de conflicten van zijn tijd
Ondanks zijn gehechtheid aan het klooster trad Bernardus op in de grote kerkelijke aangelegenheden van de 12e eeuw. Hij nam deel aan de besprekingen na een betwiste pausverkiezing en steunde Innocentius II. Zijn correspondentie onthult een diplomatieke activiteit en een wil om de eenheid van de Kerk te verdedigen.
Ook zijn betrekkingen met Petrus Abaelardus zijn beroemd. Hun controverse betrof theologische vragen en de manier waarop de rede in het nadenken over het geloof moest worden gebruikt. Zij is vaak voorgesteld als een absolute tegenstelling tussen monastiek leven en filosofie; de werkelijkheid van deze middeleeuwse debatten vraagt om een genuanceerdere analyse. Bernardus zelf beschikte over een veeleisende intellectuele vorming.
Hij droeg bij aan de bevordering van de tempelorde en trad op bij religieuze en politieke verantwoordelijken. Deze publieke inzet gaf zijn leven een dimensie die niet terug te vinden is in alleen de preken over contemplatie.
De tweede kruistocht en de grenzen van zijn optreden
Bernardus predikte vanaf 1146 de tweede kruistocht, onder meer in Vézelay. Zijn deelname maakt volledig deel uit van zijn historische levensloop en mag in een christelijke biografie niet worden verzwegen. Hij riep op tot de expeditie vanuit de religieuze en politieke overtuigingen van zijn tijd, in een context die werd gekenmerkt door conflicten tussen christelijke en islamitische machten.
De onderneming eindigde in een militaire mislukking die kritiek opriep. Bernardus probeerde de moeilijkheden van de kruistocht in zijn geschriften te verklaren. Deze episode herinnert eraan dat een middeleeuwse heilige een mens van zijn tijd blijft, betrokken bij beslissingen waarvan de historische draagwijdte verder reikt dan alleen de geestelijke bedoeling die hij eraan toeschreef.
Om Bernardus nauwkeurig te lezen, moeten we dus zijn teksten over de liefde tot God, zijn bestuur van Clairvaux en zijn publieke optreden samen beschouwen. Geen van deze aspecten kan de andere uitwissen.
De dood en de cisterciënzer uitstraling
Bernardus stierf op 20 augustus 1153. Hij werd in 1174 heilig verklaard en in 1830 tot kerkleraar uitgeroepen. Zijn feestdag wordt op 20 augustus gevierd. In de christelijke kunst verschijnt hij in cisterciënzer habijt, met een boek, een kromstaf of een crucifix, bij bepaalde gelegenheden naast een afbeelding van de Maagd.
De erfenis van Bernardus leeft door de eeuwen heen voort via zijn preken, zijn brieven en de ontwikkeling van het cisterciënzerkloosterwezen. De abdijen van deze traditie behouden een belangrijke plaats in de geschiedenis van het Europese landschap, de architectuur en het religieuze leven.
Het lezen van De diligendo Deo en een preek over het Hooglied biedt een bijzonder verhelderende ingang tot zijn denken. Het stelt ons in staat een auteur te ontmoeten voor wie de naastenliefde het middelpunt van het christelijke leven blijft, terwijl zijn werk tegelijk wordt geplaatst in de contrastrijke geschiedenis van de 12e eeuw.
Historische bronnen en verwijzingen
Bernardus van Clairvaux, De diligendo Deo, Preken over het Hooglied, brieven en preken, fundamentele werken voor de studie van zijn theologie en optreden.
Benedictus XVI, algemene audiëntie van 21 oktober 2009, « De heilige Bernardus », monastiek leven en onderricht over de liefde tot God.
Nominis, biografische fiche en feestdag van 20 augustus.
Illustratie: Filippino Lippi, Het visioen van de heilige Bernardus (1482–1486), historisch document uit het publieke domein.
