De apostel Thomas blijft verbonden met de scène waarin de Verrezene hem zijn wonden toont, maar het Evangelie van Johannes geeft hem een veel rijkere rol dan die van een ongelovige. Hij moedigt zijn metgezellen aan Jezus ondanks het gevaar te volgen, vraagt om te begrijpen welke weg Christus heeft aangekondigd en spreekt uiteindelijk een van de grote geloofsbelijdenissen van het vierde Evangelie uit. Zijn bijnaam Didymus, «tweeling», heeft in de oude traditie aanleiding gegeven tot interpretaties. Na de verhalen van het Nieuwe Testament ontwikkelde zijn nagedachtenis zich in het Oosten, vooral rond Edessa en de christelijke gemeenschappen in India. Deze tradities zijn waardevol voor de geschiedenis van de kerken, maar hun chronologie moet worden onderscheiden van het getuigenis van het Evangelie.
| Naam | Thomas, Didymus genoemd, «tweeling» |
|---|---|
| Bijbelse verhalen | Johannes 11, 14, 20 en 21 |
| Paasbelijdenis | Johannes 20, 28 |
| Missionaire traditie | Parthië, Edessa en India |
| Apocrief geschrift | Handelingen van Thomas, 3e eeuw |
| Attributen | Lans, winkelhaak, boek en hand bij de wond |
Thomas en de merkwaardige bijnaam Didymus
De lijsten van de Twaalf noemen Thomas, terwijl het vierde Evangelie herhaaldelijk de Griekse bijnaam Didymus toevoegt, die «tweeling» betekent. De naam Thomas zelf houdt verband met een Semitische wortel met dezelfde betekenis. De teksten vermelden echter niet de naam van een broer of zus waarmee zijn familierelaties kunnen worden vastgesteld. Latere verhalen hebben verschillende verklaringen voorgesteld, zonder dat het Nieuwe Testament er ook maar één van bevestigt.
De persoonlijkheid van Thomas komt in de dialogen van Johannes naar voren. Hij krijgt geen gedetailleerde biografie over zijn jeugd, beroep of woonplaatsen, maar treedt op op momenten waarop de andere leerlingen moeten begrijpen wat het betekent om Jezus te volgen. Zijn woorden hebben een narratieve functie: ze brengen een vraag aan het licht die ook bij de lezer opkomt.
De man die na Pasen om bewijzen vraagt, heeft dus al vóór deze gebeurtenis een geschiedenis als leerling. Om de samenhang van zijn aanwezigheid in het vierde Evangelie te begrijpen, moeten we beginnen bij Johannes 11 en 14.
De moed om naar Judea terug te keren, naar Lazarus
In hoofdstuk 11 besluit Jezus naar Judea te gaan na de dood van Lazarus. De leerlingen vrezen het gevaar, omdat er al gewelddadige tegenstand tegen hun meester is ontstaan. Thomas komt dan tussenbeide om de anderen uit te nodigen Hem te vergezellen, ook al leidt de reis hen naar de dood. Deze uitspraak getuigt van een oprechte gehechtheid aan Jezus, vermengd met een nog onvolledig begrip van wat er zal gebeuren.
De episode is belangrijk om het beeld van een uitsluitend aarzelende Thomas te corrigeren. Hij kan opmerkelijke moed tonen en toch de volledige omvang van de zending van Christus niet begrijpen. Zo worden de leerlingen voorgesteld als mensen bij wie trouw en onbegrip naast elkaar bestaan.
De opstanding van Lazarus, die op deze discussie volgt, wordt een belangrijk teken in het Johannese Evangelie. Ze brengt de gehechtheid van de leerlingen aan Jezus in verband met de openbaring van het leven dat Hij zegt te komen brengen.
De vraag van Thomas tijdens het laatste avondmaal
In Johannes 14 spreekt Jezus over zijn vertrek en de weg naar het huis van de Vader. Thomas vraagt Hem hoe de leerlingen die weg kunnen kennen als ze niet weten waar Hij heen gaat. Zijn vraag leidt een van de grote uitspraken van Christus over de weg, de waarheid en het leven in. Zo wordt de betekenis verduidelijkt van een rede waarvan de taal voor de toehoorders abstract zou kunnen blijven.
Thomas verschijnt dus als een leerling die om begrip vraagt. Hij neemt niet zonder vragen de woorden van zijn meester over. In de opbouw van het Evangelie zijn zijn vragen gelegenheden tot onderricht en niet eenvoudigweg tekenen van opstandigheid.
De scène gaat vooraf aan het lijden, op het moment waarop de leerlingen worden geconfronteerd met de aankondiging van een afscheid. In dezelfde rede zal Filippus vragen de Vader te mogen zien, waarmee hij de dialoog van de leerlingen over de identiteit van Jezus voortzet. Ze bereidt de vraag voor die na Pasen opnieuw zal klinken: hoe kunnen ze Christus herkennen wanneer zijn aanwezigheid niet langer overeenkomt met wat ze tijdens zijn openbare leven hebben gekend?
De wonden van de Verrezene en de geloofsbelijdenis
Johannes 20 vertelt dat Thomas niet aanwezig is wanneer Jezus aan de andere leerlingen verschijnt. Zij vertellen hem dat ze de Heer hebben gezien, maar Thomas vraagt de littekens van de spijkers en de wond in zijn zij te mogen zien. Acht dagen later verschijnt Christus opnieuw in het midden van de leerlingen en nodigt Hij Thomas uit de tekenen van zijn lijden te onderzoeken.
Thomas antwoordt met een geloofsbelijdenis die een centrale plaats inneemt in het vierde Evangelie: hij erkent Jezus als zijn Heer en zijn God. Zo laat de tekst de leerling overgaan van een eis tot verificatie naar een zeer krachtige theologische bevestiging. Jezus’ laatste uitspraak over degenen die geloven zonder gezien te hebben, opent de scène voor de ervaring van de generaties christenen die geen getuigen van de paasverschijningen zullen zijn.
Het verhaal vermeldt niet dat Thomas de wond daadwerkelijk aanraakt. Schilderijen waarop zijn vinger in de wond wordt afgebeeld, werken de uitnodiging van Jezus visueel uit. Hun populariteit heeft bijgedragen aan de herinnering aan de figuur, maar de exacte formulering van de tekst moet behouden blijven.
De maaltijd aan de oever en het einde van het Evangelie
Thomas wordt in Johannes 21 genoemd onder de leerlingen die bij het meer van Tiberias bijeen zijn. Petrus besluit te gaan vissen, de anderen gaan met hem mee en de Verrezene verschijnt aan hen op de oever. De scène herneemt motieven van roeping, maaltijd en herkenning. Thomas maakt deel uit van de groep getuigen zonder een individuele interventie te ontvangen.
De aanwezigheid van de leerling aan het begin en het einde van verschillende grote Johannesverhalen geeft continuïteit aan zijn figuur. Hij volgt Jezus naar Judea, ondervraagt hem tijdens het laatste avondmaal, ontmoet de Verrezene en draagt bij aan de herinnering van de paasoergemeenschap.
Dit is de achtergrond die de scène met de wonden betekenis geeft: Thomas is geen buitenstaander die om een demonstratie komt vragen. Hij maakt al lange tijd deel uit van de groep metgezellen van Jezus, met wie hij de beproevingen en het onbegrip deelt.
Edessa en de tradities van de missie naar India
Na het Nieuwe Testament ontvouwt de geschiedenis van Thomas zich voornamelijk in de Syrische tradities. Edessa wordt een belangrijk centrum van zijn nagedachtenis. Eusebius van Caesarea vermeldt een oude traditie die Thomas met Parthië verbindt, terwijl de Handelingen van Thomas, een apocrief werk uit de 3e eeuw, zijn vertrek naar India en zijn ontmoetingen met een koning genaamd Gundaphar vertellen.
De christenen van de heilige Thomas in India bewaren een oude traditie die hun oorsprong met de apostel verbindt. Hun religieuze en liturgische geschiedenis is werkelijk en belangrijk, ook wanneer de details van een persoonlijke reis van Thomas niet met dezelfde zekerheid kunnen worden vastgesteld als de verhalen uit het Nieuwe Testament. Oude teksten hebben hagiografische bedoelingen en bevatten episodes waarvan de literaire vorm verder gaat dan een historische kroniek.
De naam Thomas verbindt zo verschillende christelijke gemeenschappen met uiteenlopende talen en regio’s. Om zijn uitstraling te begrijpen, moeten we de getuigenissen uit de oudheid, de apocriefe verhalen en de levende tradities van de Syrische en Indiase Kerken van elkaar onderscheiden.
De lans, de winkelhaak en de afbeeldingen van Thomas
In de iconografie wordt Thomas doorgaans afgebeeld met een lans, die verband houdt met de verhalen over zijn martelaarschap, of met een architectenwinkelhaak, afkomstig uit de tradities waarin wordt verteld dat hij voor een Indiase heerser een paleis moest bouwen. Deze attributen komen uit latere literatuur en niet uit de episoden in het Johannesevangelie. Op andere schilderijen wordt hij afgebeeld tegenover de Verrezene, terwijl hij de wonden van Jezus onderzoekt.
De scène die Caravaggio schilderde rond de twijfel van Thomas heeft de Europese kunst blijvend beïnvloed. De schilder benadrukt de materiële aanwezigheid van het gewonde lichaam en de aandacht van de discipelen. Deze interpretatie versterkt de zintuiglijke dimensie van het verhaal en getuigt tegelijkertijd van een spirituele bekommernis: hoe kunnen we de Verrijzenis herkennen in continuïteit met het Lijden?
Het feest van de apostel wordt op 3 juli gevierd volgens de Romeinse kalender. Om Thomas te begrijpen, moet men beginnen met Johannes 11, 14 en 20 en vervolgens de oosterse tradities op hun juiste plaats lezen. Zijn figuur blijft die van een leerling wiens vragen leiden tot een van de grote geloofsbelijdenissen van het Nieuwe Testament.
Bronnen en referenties
Evangelie volgens Johannes : hoofdstuk 11, 16 ; hoofdstuk 14, 5 ; hoofdstuk 20, 24–29 ; hoofdstuk 21, 2.
Benedictus XVI, algemene audiëntie van 27 september 2006 over Thomas.
Eusebius van Caesarea, Kerkgeschiedenis, III, 1, traditie over Parthië; Handelingen van Thomas, apocriefe tekst in het Syrisch en Grieks uit de 3e eeuw, te onderscheiden van de evangeliën.
Studie van de oosterse traditie, Catholic Encyclopedia, « St. Thomas the Apostle », tradities van Edessa en India, historisch document.
Historische afbeelding: El Greco, portret van de apostel, circa 1590, cyclus van Oviedo, Museum voor Schone Kunsten van Asturië, werk uit het publieke domein.





























