De apostel Matteüs wordt verbonden met een van de meest indrukwekkende roepingen uit de Evangeliën: Jezus ontmoet een man die aan een tolhuis zit en vraagt hem Hem te volgen. De leerling laat zijn werk achter zich, waarna het verhaal verdergaat met een maaltijd met mensen van wie de omgang wordt bekritiseerd. De roeping van Matteüs stelt barmhartigheid en de mogelijkheid van een levensverandering centraal. De christelijke traditie heeft zijn naam ook verbonden aan het eerste Evangelie van het Nieuwe Testament, een tekst waarvan de opbouw en de grote onderwijsgedeelten de overdracht van het geloof hebben gevormd. Het verhaal van Matteüs vraagt daarom om onderscheid te maken tussen de roeping van de tollenaar, de plaats van de apostel onder de Twaalf en de vragen rond het auteurschap van het boek dat zijn naam draagt.
| Achtergrond | Belastinginning in Kafarnaüm |
|---|---|
| Verbonden naam | Matteüs; Levi in de parallelle verhalen |
| Bronnen van de roeping | Matteüs 9, Marcus 2 en Lucas 5 |
| Traditioneel toegeschreven tekst | Evangelie volgens Matteüs |
| Symbool van de evangelist | Gevleugelde mens |
| Feestdag | 21 september |
De tollenaar die Jezus in Kafarnaüm ontmoet
Matteüs 9 vertelt dat Jezus een man ziet die aan zijn tolhuis zit en hem rechtstreeks roept. Het verhaal is zeer kort: Matteüs staat op en volgt Hem. Juist die eenvoud geeft de scène haar kracht. De evangelist beschrijft geen lange voorbereidingsperiode, maar het moment waarop een leven dat op een beroep gericht is een nieuwe richting krijgt.
De economische context verdient aandacht. Kafarnaüm ligt aan het Meer van Galilea, in de buurt van wegen die voor handel werden gebruikt. Belastinginners werkten binnen een administratief systeem dat door een deel van de bevolking slecht werd aanvaard, vooral omdat de heffingen zwaar konden zijn en hun werkwijze werd betwist. De Evangeliën plaatsen hen regelmatig naast mensen die buiten de kringen van religieus aanzien werden gehouden.
De keuze van Jezus roept dus vragen op over de grenzen van de groep leerlingen. Matteüs behoort niet tot een beroep dat algemeen bewonderd wordt. De roeping laat zien dat Christus een man opneemt wiens maatschappelijke positie al het oordeel van zijn tijdgenoten oproept.
Matteüs, Levi en de namen die door de Evangeliën zijn overgeleverd
Marcus 2 en Lucas 5 vertellen een roeping die overeenkomt met die in Matteüs 9, maar noemen de tollenaar Levi. Marcus stelt hem voor als de zoon van Alfeüs. De christelijke traditie heeft Levi en Matteüs met elkaar geïdentificeerd, maar de teksten geven geen expliciete verklaring voor de naamsverandering. Bij het vergelijken van de verhalen moet dit verschil behouden blijven.
De identificatie wordt bevorderd door de plaats van de gebeurtenis: de roeping van een tollenaar, het vertrek uit het tolhuis en de daaropvolgende maaltijd komen in de drie Evangeliën voor. Deze overeenkomst bezit een narratieve samenhang, zonder dat het nodig is een naamsveranderingsceremonie te bedenken die in geen enkele passage voorkomt.
De lijsten van de Twaalf vermelden Matteüs, en het eerste Evangelie geeft hem zelfs de aanduiding van tollenaar. Deze benaming verankert zijn roeping in het geheugen van de apostelgroep. Ze omvat niet zijn hele identiteit: de man die belastingen inde, wordt lid van een gemeenschap die een boodschap moet uitdragen die de gewone sociale criteria overstijgt.
De maaltijd met de tollenaars
Na de roeping vertellen de Evangeliën over een maaltijd waarbij Jezus aan tafel zit met tollenaars en andere mensen die door sommige religieuze gesprekspartners werden bekritiseerd. Zij maken bezwaar tegen zijn omgang met zulke tafelgenoten. Christus antwoordt dat Hij degene is die zondaars komt roepen en herinnert aan de voorrang van barmhartigheid. De maaltijd wordt een scène met een theologische betekenis die even belangrijk is als de roeping zelf.
Samen aan tafel gaan heeft in het jodendom van de 1e eeuw een sterke sociale betekenis. Het drukt een nauwe relatie uit en kan vragen oproepen over identiteit, reinheid en het behoren tot een gemeenschap. Door met deze mannen aan tafel te gaan, laat Jezus zien dat de verkondiging van het Koninkrijk ook degenen bereikt die met wantrouwen worden bekeken.
De roeping van Matteüs mag daarom niet worden gereduceerd tot een formule over het achterlaten van geld. Ze moet worden begrepen binnen een verhaal waarin de menselijke relatie voorafgaat aan het oordeel van buitenaf en waarin een leerling de mogelijkheid ontdekt om anders te leven.
Het eerste Evangelie en de ordening van Jezus’ onderricht
Het boek dat bekendstaat als het Evangelie volgens Matteüs heeft een bijzonder doordachte literaire structuur. Het begint met een genealogie die Jezus in de geschiedenis van Israël plaatst en vertelt vervolgens over zijn geboorte, de komst van de magiërs en de vlucht naar Egypte. Verschillende passages brengen het leven van Christus expliciet in verband met de oude Schriften, vooral met de profeten.
Het werk besteedt veel ruimte aan het onderricht. De Bergrede, in de hoofdstukken 5 tot en met 7, brengt de zaligsprekingen, het gebed van het Onze Vader en uitspraken samen over de manier waarop men voor God en de andere mensen moet leven. Andere grote redevoeringen gaan over de zending, de gelijkenissen, het gemeenschapsleven en de verwachting van het oordeel. Deze ordening geeft het boek een sterk pedagogisch karakter.
De verhalende episoden en de redevoeringen beantwoorden aan elkaar. Het gaat niet om een ongeordende verzameling uitspraken. De lezer volgt een weg waarop de verkondiging van het Koninkrijk menselijke relaties, het religieuze leven en de manier waarop de Wet van Israël wordt begrepen, verandert.
Het auteurschap van Matteüs en de Griekse redactie van het boek
De oude kerkelijke traditie verbindt het eerste Evangelie met de apostel Matteüs. Papias van Hiërapolis, die door Eusebius van Caesarea wordt aangehaald, spreekt over uitspraken die in een Hebreeuwse taal of uitdrukkingsvorm zijn verzameld. Ook Irenaeus van Lyon geeft een toeschrijving aan Matteüs door. Deze getuigenissen hebben een centrale rol gespeeld in de manier waarop de Kerk de vier Evangeliën heeft erkend.
De bewaarde canonieke tekst is echter in het Grieks opgesteld en vertoont belangrijke literaire verbanden met het Evangelie van Marcus en andere tradities. Onderzoekers bestuderen deze afhankelijkheden en de samenstelling van het boek, waardoor men het traditionele apostolische auteurschap moet onderscheiden van de precieze identiteit van de uiteindelijke redacteur. Het Evangelie presenteert zichzelf niet als een door Matteüs ondertekend autobiografisch verslag.
Deze auteursvraag vermindert de religieuze betekenis van het boek niet. Ze helpt te begrijpen hoe christelijke gemeenschappen de tradities over Jezus hebben doorgegeven en er een duurzame literaire vorm aan hebben gegeven. De fiche over de heilige Matteüs
De gevleugelde mens en De roeping van Caravaggio
Het meest kenmerkende attribuut van de evangelist Matteüs is de gevleugelde mens, die soms als een engel wordt afgebeeld. Dit symbool behoort tot de vier figuren die met de evangelisten worden verbonden in de christelijke interpretatie van de visioenen van Ezechiël en de Openbaring. Het herinnert er vooral aan dat het Evangelie volgens Matteüs begint met een menselijke genealogie van Jezus.
Het schilderij van Caravaggio over de roeping van Matteüs, in de kerk San Luigi dei Francesi in Rome, is een van de bekendste voorstellingen van deze roeping geworden. Christus wijst er naar een groep mannen die rond een tafel met geld bijeen zit. Het licht en de gebaren brengen het moment in beeld waarop een beslissing mogelijk wordt.
Het werk probeert niet minutieus een belastingkantoor in Galilea in de 1e eeuw te reproduceren. Het vertaalt het verhaal in een beeldtaal die begrijpelijk was voor de toeschouwers van zijn tijd. Deze interpretatie toont de uitstraling van een evangelische scène door de geschiedenis van de kunst heen.
21 september en het getuigenis van de apostel
De heilige Matteüs wordt gevierd op 21 september. De traditie schrijft hem prediking na Pasen toe en martelaarsverhalen waarvan de plaatsen en details niet door het Nieuwe Testament worden vastgesteld. De betrouwbare informatie over zijn persoonlijke leven na de roeping blijft beperkt, en men moet het devotionele geheugen onderscheiden van de canonieke getuigenissen.
Zijn naam blijft echter verbonden met twee belangrijke werkelijkheden: een man die werd geroepen te midden van een omstreden beroep en een Evangelie dat een belangrijke vorm heeft gegeven aan het onderricht van Jezus. De figuur van de tollenaar nodigt uit om barmhartigheid in concrete relaties te zien; het aan Matteüs toegeschreven boek ontvouwt een visie op het christelijke leven die op de woorden van Christus is gebaseerd.
Matteüs 9 en vervolgens de hoofdstukken 5 tot en met 7 lezen, helpt deze continuïteit te begrijpen. Het verhaal van een man die opstaat om Jezus te volgen, vindt een echo in de eis aan de hele gemeenschap om te leven volgens een vernieuwde gerechtigheid en liefde.
Bronnen en verwijzingen
Evangeliën: Matteüs 9, 9–13; Marcus 2, 13–17; Lucas 5, 27–32, roeping en maaltijd.
Evangelie volgens Matteüs, hoofdstukken 5 tot en met 7, Bergrede.
Benedictus XVI, algemene audiëntie van 30 augustus 2006 gewijd aan Matteüs.
Eusebius van Caesarea, Geschiedenis van de Kerk, III, 39 en III, 24, tradities over het auteurschap van het eerste Evangelie.
Historische illustratie: El Greco, portret van de apostel, circa 1590, cyclus van Oviedo, Museum voor Schone Kunsten van Asturië, werk in het publieke domein.





























