Meteen naar de content
AeternumAeternum
Apostel Filippus
Apostel Filippus, portret door El Greco, circa 1590, apostelcyclus van Oviedo

De apostelen

Apostel Filippus

7 min leestijd

De apostel Filippus is een van de leerlingen van wie het Evangelie van Johannes de ontwikkeling laat volgen. Hij komt uit Betsaïda, wordt door Jezus geroepen, gaat Nathanaël opzoeken en nodigt hem uit om zelf de ervaring van de ontmoeting op te doen. Ook treedt hij op bij de vermenigvuldiging van de broden, brengt hij samen met Andreas het verzoek over van Grieken die Christus willen zien en stelt hij tijdens het laatste avondmaal een beslissende vraag: hij wil dat Jezus de Vader laat zien. Deze episodes vormen het portret van een man die vooruitgaat door te proberen te begrijpen en de weg voor anderen te openen. Bij het verhaal over Filippus moet hij ook worden onderscheiden van een andere persoon uit het Nieuwe Testament, de evangeliserende diaken uit de Handelingen van de Apostelen.

Herkomst Betsaïda, in Galilea
Plaats in de lijsten Vijfde onder de Twaalf
Belangrijkste teksten Johannes 1, 6, 12 en 14
Afzonderlijk personage Filippus de evangelist in Handelingen 6, 8 en 21
Latere traditie Hiërapolis, in Klein-Azië
Feestdag 3 mei, met Jakobus in de Romeinse kalender

Een Griekse naam in een familie van Galilese leerlingen

De lijsten van de Twaalf plaatsen Filippus op de vijfde plaats. Het Evangelie volgens Johannes vermeldt dat hij uit Betsaïda komt, evenals Andreas en Petrus. Zijn Griekse voornaam valt op in een Joodse omgeving in Galilea: hij getuigt van de verspreiding van meerdere talen en culturele tradities in de regio. Dit gegeven volstaat niet om zijn opleiding te reconstrueren of te beweren dat hij meerdere talen met dezelfde vaardigheid sprak.

Het Johannese verhaal laat Filippus aan het begin van Jezus’ optreden optreden. Christus richt zich rechtstreeks tot hem met een roep, waarna de leerling onmiddellijk iemand zoekt met wie hij zijn ontdekking kan delen. Deze verhalende structuur geeft hem een bijzondere rol: hij ontvangt het woord en wordt een tussenpersoon voor een andere man, Nathanaël.

Filippus wordt dus niet alleen voorgesteld als een naam in een apostellijst. Zijn opeenvolgende optredens laten zien hoe hij leert zijn eerste ideeën te overstijgen en te erkennen wat de persoon van Jezus voor hem betekent.

Filippus leidt Nathanaël naar Jezus

In Johannes 1 kondigt Filippus Nathanaël aan dat hij degene heeft gevonden over wie de Wet en de profeten spreken: Jezus van Nazareth. Nathanaël reageert met een bezwaar over de Galilese afkomst van deze persoon. Filippus probeert niet te antwoorden met een eindeloze uiteenzetting; hij nodigt zijn vriend uit om het zelf te komen vaststellen. Het verhaal gaat dan over van ontvangen getuigenis naar een persoonlijke ontmoeting.

Deze episode verklaart de belangrijke plaats van Filippus in de traditie van de roeping. De leerling legt Nathanaël geen conclusie op; hij stelt hem voor degene te ontmoeten die hij verkondigt. Zo presenteert het Evangelie het christelijke getuigenis als een woord dat naar Christus leidt, zonder de plaats in te nemen van de relatie die ieder met hem moet aangaan.

De traditie brengt Nathanaël in verband met Bartholomeüs, die in de lijsten van de Twaalf wordt genoemd. Deze identificatie staat niet expliciet bij Johannes geschreven. Ze moet daarom worden gepresenteerd als een oude verbinding, niet als een tweede aanduiding die door de tekst van de ontmoeting wordt bevestigd.

De tweehonderd denarie en de hongerige menigte

In hoofdstuk 6 vraagt Jezus aan Filippus hoe een grote menigte gevoed kan worden. Filippus antwoordt door te wijzen op de aanzienlijke kosten van het benodigde brood. Het detail van de tweehonderd denarie maakt het verschil voelbaar tussen de gewone middelen en de behoeften van de aanwezigen. De evangelist verduidelijkt dat Jezus al weet wat hij gaat doen en dat de vraag de leerling op de proef stelt.

Andreas komt vervolgens tussenbeide om te melden dat er een jongen is met vijf broden en twee vissen. De twee leerlingen reageren verschillend op dezelfde moeilijkheid: Filippus berekent de benodigde middelen, Andreas presenteert wat beschikbaar is. Het verhaal kleineert de aandacht voor materiële realiteiten niet, maar leidt de lezer naar het teken waarmee Jezus een overvloed laat zien die de menselijke verwachtingen overstijgt.

De aanwezigheid van Filippus in deze scène is belangrijk, omdat hij niet alleen toekijkt bij een wonder. Hij wordt ondervraagd en moet uiteenzetten wat hij van de situatie begrijpt. Het Evangelie volgens Johannes geeft zijn vraag een pedagogische betekenis.

De Grieken die Jezus willen zien

In Johannes 12 willen Grieken die naar Jeruzalem zijn gekomen om een feest te vieren Jezus ontmoeten. Eerst wenden ze zich tot Filippus, die Andreas inlicht; de twee leerlingen brengen het verzoek over. De scène speelt zich af op een moment waarop het Evangelie zich naar het Lijden beweegt en benadrukt de ruimere betekenis van het werk van Christus.

De keuze van Filippus kan in verband worden gebracht met zijn Griekse naam, maar de tekst geeft geen expliciete verklaring voor de redenen van deze stap. De ontmoeting is niettemin interessant om te begrijpen hoe de eerste christelijke gemeenschappen nadachten over de toegang van niet-Joden tot de boodschap van Jezus. De leerlingen worden bemiddelaars tussen degenen die zoeken en degene die zij willen zien.

Het verhaal vertoont ook samenhang met het eerste hoofdstuk: Filippus neemt deel aan ontmoetingen waarin men van een aankondiging overgaat naar de aanwezigheid van Christus. Deze bescheiden rol loopt door verschillende fasen van zijn levensloop heen.

Het verzoek om de Vader te zien tijdens het laatste avondmaal

De belangrijkste interventie van Filippus vinden we misschien in Johannes 14. Tijdens de afscheidsrede vraagt hij Jezus hun de Vader te tonen. Het antwoord van Christus ontvouwt een van de grote thema’s van het Johannesevangelie: wie Jezus kent, ontdekt in hem de relatie met de Vader. Zo verwoordt Filippus een vraag die lezers zelf kunnen stellen wanneer ze deze rede ontdekken.

Deze scène toont geen man die geen geloof heeft. Ze laat eerder een leerling zien die de ontvangen woorden probeert te begrijpen. Jezus nodigt hem uit om het idee van een losstaande openbaring van de Vader achter zich te laten en de betekenis van zijn eigen aanwezigheid te erkennen. In het geheel van het vierde Evangelie worden de vragen van de leerlingen gelegenheden tot onderricht.

De figuur van Filippus heeft dus een werkelijke plaats in de theologische uitwerking van het verhaal. Zijn naam verschijnt op momenten waarop men de identiteit van Jezus en de betekenis van zijn zending probeert te begrijpen.

Filippus de apostel en Filippus de evangelist zijn verschillende personen

Het boek Handelingen noemt een andere Filippus, die in hoofdstuk 6 uit de Zeven werd gekozen en bekendstaat als Filippus de evangelist. Hij verkondigt Christus in Samaria, ontmoet op de weg naar Gaza een Ethiopische hoogwaardigheidsbekleder en begeleidt hem in hoofdstuk 8 naar de doop. Later presenteert Handelingen 21 hem in Caesarea met zijn vier dochters die profeteren.

Dit personage mag niet automatisch worden geïdentificeerd met de apostel Filippus uit de Twaalf. Het boek maakt onderscheid tussen de groep apostelen en de Zeven die voor een specifieke taak in de gemeenschap van Jeruzalem werden gekozen. De gelijkluidendheid van de namen heeft oude verbanden bevorderd, maar de tekst biedt aanknopingspunten om beide levenslopen van elkaar te onderscheiden.

Dit onderscheid is bijzonder nuttig om te voorkomen dat men de doop van de Ethiopische hoogwaardigheidsbekleder aan de apostel toeschrijft. Dit verhaal behoort tot de geschiedenis van Filippus de evangelist, een belangrijke figuur van de eerste missies, maar een andere persoon dan de man die door Jezus in het vierde Evangelie werd ondervraagd.

De tradities van Hiërapolis en de iconografie

De oude traditie brengt Filippus in verband met Hiërapolis, een stad in Klein-Azië waar zijn naam naar verluidt in de herinnering van de christelijke gemeenschappen werd geëerd. Eusebius van Caesarea vermeldt getuigenissen over een Filippus en over vrouwen uit zijn omgeving, maar hun precieze identificatie met de apostel of de evangelist staat ter discussie. Bij de geschiedenis van de eerste kerken moet rekening worden gehouden met deze gelijkheid van namen.

De apostel wordt afgebeeld met een boek, een kruis of een staf, afhankelijk van de tradities over zijn zending en martelaarschap. Zijn attributen zijn niet afkomstig uit een fysieke beschrijving die in de evangeliën is bewaard. Op 3 mei wordt hij in de Romeinse kalender samen met Jakobus gevierd, volgens een feest dat verband houdt met hun apostolische nagedachtenis.

Om Filippus te leren kennen, vormen de hoofdstukken 1, 6, 12 en 14 van Johannes een bijzonder verhelderend parcours. Ze tonen een leerling die een ontmoeting doorgeeft, een moeilijkheid onderkent en de relatie van Christus tot de Vader probeert te begrijpen. Zijn rol als tussenpersoon en zijn vragen geven samenhang aan deze ver uit elkaar liggende passages.

Bronnen en verwijzingen

Evangelie volgens Johannes : Johannes 1, 43–51 ; Johannes 6, 5–7 ; Johannes 12, 20–22 ; Johannes 14, 8–11.

Handelingen van de Apostelen: Handelingen 6, de zeven; Handelingen 8, Filippus de evangelist; Handelingen 21, de familie van dezelfde Filippus.

Benedictus XVI, algemene audiëntie van 6 september 2006 over Filippus.

Eusebius van Caesarea, Geschiedenis van de Kerk, III, 31 en V, 24, tradities uit Klein-Azië over Filippus en zijn familie.

Historische afbeelding: El Greco, portret van de apostel, rond 1590, cyclus van Oviedo, Museum voor Schone Kunsten van Asturië, werk uit het publieke domein.

Winkelwagen 0

Je winkelwagen wacht op je.

Begin met winkelen
Betalen in 3/4 termijnen zonder kosten