Sint Catharina van Siena

Een jonge vrouw uit Siena in het Italië van de 14e eeuw

Catharina werd in 1347 geboren in een groot gezin in Siena, een Toscaanse stad waar handel, conflicten tussen facties en het religieuze leven het dagelijks bestaan bepaalden. Het jaar van haar geboorte ging kort vooraf aan de komst van de Zwarte Dood in Europa. Haar jeugd en jonge jaren vielen zo in een tijd waarin angst voor ziekte, de kwetsbaarheid van instellingen en politieke rivaliteit zwaar drukten op de inwoners van de steden.

Al op jonge leeftijd gaf Catharina blijk van het verlangen haar leven aan God te wijden. Volgens de overlevering markten spirituele ervaringen haar roeping. Ze verzette zich tegen het idee van een huwelijk en zocht een vorm van religieus leven die verenigbaar was met haar verlangen om in de wereld te blijven. Rond haar zestiende sloot ze zich aan bij de Mantellate, een gemeenschap van vrouwen die verbonden was met de derde orde van de heilige Dominicus.

Deze keuze is essentieel om Catharina te begrijpen. Ze werd geen kloosterlinge die achter een slot leefde. Ze zette een leven voort waarin gebed een plaats kreeg in het ouderlijk huis en waarin de zorg voor zieken een directe inzet werd. Deze nabijheid tot de stad verklaart waarom haar stem uiteindelijk zeer uiteenlopende kringen zou bereiken.

Gebed en dienst aan de zieken

De spiritualiteit van Catharina ontstond uit een intense dialoog tussen contemplatie en dienstbaarheid. De verslagen van haar omgeving tonen haar terwijl ze mensen bezocht die aan gevreesde ziekten leden, armen opving en handelingen verrichtte waarvan de risico's in een middeleeuwse stad heel reëel waren. Haar devotie tot het lijden van Christus voedde de manier waarop ze naar lijdende mensen keek.

De dienstbaarheid was voor haar echter geen activiteit die losstond van het gebed. Catharina verbond de liefde tot God met de naastenliefde. Haar brieven spoorden de geadresseerden aan om naar waarheid te handelen, rivaliteit te overwinnen en hun persoonlijke verantwoordelijkheid te respecteren. Ze sprak met een vrijheid die contrasteerde met haar maatschappelijke positie als lekengelovige vrouw zonder officiële functie in de kerkelijke hiërarchie.

Om haar heen ontstond een kring van leerlingen, biechtvaders en correspondenten. Sommigen van hen zouden getuigen en optekenaars van haar nagedachtenis worden. Hun aanwezigheid droeg bij aan het bewaren van haar woorden en de verspreiding van haar onderricht. Catharina handelde niet alleen; ze maakte deel uit van spirituele, intellectuele en sociale relaties die haar optreden een werkelijke publieke betekenis gaven.

Haar brieven aan machthebbers en de kwestie Avignon

In de tijd van Catharina verbleef de paus in Avignon, terwijl Rome te maken had met onrust en grote instabiliteit. Ze sprak zich uit voor de terugkeer van de pauselijke zetel naar Rome en richtte zich nadrukkelijk tot Gregorius XI. Uit haar correspondentie komt een vrouw naar voren die ervan overtuigd was dat de hervorming van de Kerk een moedige beslissing vereiste en een bestuur dat zijn verplichtingen nakwam.

Catharina reisde in 1376 zelf naar Avignon. Ze ontmoette mensen uit de pauselijke omgeving en zette haar interventies voort. De terugkeer van Gregorius XI naar Rome in 1377 was het resultaat van een geheel van politieke en kerkelijke omstandigheden; deze kan niet aan het optreden van één persoon worden toegeschreven. Catharina bleef niettemin een van de meest markante stemmen die deze beslissing aanmoedigden.

Haar brieven tonen ook een direct karakter. Ze uitte zich niet alleen in vrome aanmoedigingen: ze wees kerkelijke leiders terecht wanneer ze vond dat ze hun plicht verwaarloosden. Deze vrijmoedigheid van toon was onlosmakelijk verbonden met haar gehechtheid aan de eenheid van de Kerk en haar overtuiging dat naastenliefde niet ontslaat van de plicht de waarheid te zeggen.

De Dialoog over de goddelijke Voorzienigheid

Het belangrijkste werk van Catharina, bekend als de Dialoog over de goddelijke Voorzienigheid, neemt een bijzondere plaats in binnen de middeleeuwse spirituele literatuur. Het werd overgeleverd door secretarissen en leerlingen die haar woorden hadden opgetekend. De tekst presenteert een dialoog tussen de ziel en God, opgebouwd rond barmhartigheid, verlossing, gebed en de manier waarop men de waarheid kan beleven.

Het beeld van Christus als brug tussen aarde en hemel neemt in dit boek een belangrijke plaats in. Catharina overweegt er de weg naar God, de obstakels die de mens tegenkomt en de naastenliefde die het leven verandert. De concrete metaforen maken een veeleisende gedachtegang toegankelijk zonder die te reduceren tot een reeks abstracte verklaringen. De overweging van het lijden van Christus blijft het middelpunt waaromheen haar spirituele visie samenkomt.

Haar Brieven vullen deze grote tekst aan. Ze tonen een schrijfster die betrokken was bij concrete situaties: conflicten, het bestuur van religieuze gemeenschappen, steun aan vrienden in moeilijkheden en de plichten van publieke leiders. Het contrast tussen deze geschriften en het beeld van een vrouw die zich uit de wereld had teruggetrokken, geeft Catharina haar volledige originaliteit.

Het Grote Schisma en de laatste jaren in Rome

Na de dood van Gregorius XI luidde de verkiezing van Urbanus VI in 1378 een crisisperiode in die leidde tot het Grote Westerse Schisma. Catharina koos de kant van Urbanus VI en probeerde de eenheid van de Kerk te verdedigen. Haar brieven werden toen nog dringender. Ze beschouwde de verdeeldheid als een spiritueel drama dat de gemeenschappen bedreigde en riep hen op trouw te blijven.

Catharina vestigde zich in deze periode in Rome. Ze zette er haar inzet en haar gebed voort, terwijl haar gezondheid achteruitging. Ze stierf op 29 april 1380, op drieëndertigjarige leeftijd. Haar levensweg was kort, maar haar invloed reikte al veel verder dan Toscane. De bewaard gebleven teksten zouden het vervolgens mogelijk maken haar onderricht te ontdekken in dominicaanse huizen en andere christelijke kringen.

De gebeurtenissen van haar laatste jaren moeten worden geplaatst binnen een complexe religieuze en politieke crisis. Catharina had een krachtige stem; toch had ze de omstandigheden van het schisma niet in de hand. Dit onderscheid helpt het verschil te begrijpen tussen de overtuiging van een heilige en de werkelijkheid van de instellingen waarbinnen ze handelde.

De symbolen van Catharina en haar titel van kerklerares

Het zwart-witte habijt van de dominicanen is haar meest direct herkenbare attribuut. Kunstenaars geven haar een kruisbeeld, een boek, een lelie of een doornenkroon. Sommigen verwijzen met een ring naar het geestelijke huwelijk met Christus, terwijl anderen de stigmata afbeelden die in haar hagiografische traditie worden genoemd. Deze tekens drukken de plaats uit die het gebed en het lijden van Christus in haar leven innamen.

Catharina werd in 1461 door Pius II heilig verklaard. Paulus VI riep haar in 1970 uit tot kerklerares en erkende daarmee de betekenis van haar onderricht. In 1999 verklaarde Johannes Paulus II haar samen met Birgitta van Zweden en Theresia Benedicta van het Kruis tot mede-patrones van Europa. Deze erkenningen drukken de uitstraling uit van een lekengelovige wier geschriften de gelovigen zijn blijven onderrichten.

Haar feestdag wordt gevierd op 29 april. Wie haar werk wil leren kennen, vindt in de brieven aan haar correspondenten een levendige toegang tot haar persoonlijkheid. De Dialoog opent vervolgens de grote thema's van haar onderricht: Gods liefde, zelfkennis, barmhartigheid en naastenliefde.

Door haar onderricht en haar optreden binnen de gemeenschappen kan Catharina worden vergeleken met Hildegard van Bingen. Deze twee vrouwen leefden in verschillende eeuwen, maar hun werken getuigen van de plaats die het gesproken en geschreven woord innam in de intellectuele geschiedenis van het christendom.