Saint Luc

Een auteur die zich tot Theofilus richt

Het derde Evangelie begint met een bijzonder voorwoord. De auteur legt uit dat er al verschillende verhalen zijn geschreven en dat hij Theofilus een samenhangend verslag wil aanbieden om het ontvangen onderricht te bevestigen. De eerste regels getuigen van de wens om de overgeleverde tradities over Jezus te ordenen. Ze doen zich niet voor als een onmiddellijke weergave van een getuige die bij elk van de beschreven gebeurtenissen aanwezig was, maar als een werk dat gebaseerd is op de overdracht van getuigenissen.

Ook de Handelingen van de Apostelen beginnen met een aanspreking van Theofilus en verwijzen naar het eerste boek. Deze literaire continuïteit verklaart waarom beide werken vaak samen worden bestudeerd onder de naam «Lucas-Handelingen». Het Evangelie eindigt met de Verrijzenis en de Hemelvaart; de Handelingen openen met de zending van de apostelen en de uitstorting van de Geest met Pinksteren.

De precieze identiteit van Theofilus is niet bekend. Het kan gaan om een bepaalde geadresseerde of om een figuur die meer in het algemeen verwijst naar iemand die God liefheeft. Deze naam, evenals de aanwijzingen van de auteur over zijn methode, helpt de ambitie van het werk te begrijpen: de herinnering aan Jezus doorgeven en laten zien hoe zij de basis wordt van een verkondiging die tot nieuwe volken wordt gebracht.

Lucas, metgezel van Paulus volgens de traditie

De oude traditie brengt de evangelist in verband met een man die in bepaalde brieven van het Nieuwe Testament Lucas wordt genoemd. Kolossenzen 4, 14 vermeldt «Lucas, de geliefde arts», terwijl Filemon 24 een Lucas onder de medewerkers van Paulus noemt. Ook de tweede brief aan Timotheüs bevat een toespeling op zijn aanwezigheid. Deze passages hebben een belangrijke rol gespeeld bij de identificatie van de christelijke auteur.

In de Handelingen gebruiken sommige delen van het verhaal over de reizen van Paulus de eerste persoon meervoud, het «wij». Oude lezers zagen hierin de herinnering aan een reisgenoot. Specialisten bestuderen echter de literaire functie van deze passages en de omstandigheden waarin beide boeken zijn geschreven. Daarom moet men de traditionele toeschrijving aan Lucas onderscheiden van de nog onderzochte historische vragen over de auteur.

Lucas behoort niet tot de twaalf apostelen die in de Evangelies bij naam worden genoemd. Zijn titel van evangelist duidt op zijn plaats in de schriftelijke overdracht van het leven van Jezus. De naam van de heilige Lucas behoort zo tot de wereld van de eerste christelijke getuigen, en verwijst tegelijk naar een literair werk waarvan de compositie een echte schrijfcultuur onthult.

De verhalen over Jezus' jeugd en de plaats van Maria

Lucas vertelt over de aankondiging aan Zacharias en vervolgens over die aan Maria door de engel Gabriël. Zijn verhaal over de geboorte van Jezus voert ons naar Bethlehem, de herders en de woorden die in de Tempel worden uitgesproken. Hij geeft Maria een belangrijke plaats, vooral door het Magnificat, een lofzang waarin Gods barmhartigheid jegens de nederigen wordt verkondigd. Deze scènes hebben een enorme invloed uitgeoefend op de liturgie, de zang en de christelijke kunst.

De episode van de herders, die als eersten de aankondiging van de geboorte ontvangen, getuigt van bijzondere aandacht voor eenvoudige mensen. Lucas voert ook Elisabet, de profetes Hanna en verschillende andere vrouwelijke figuren ten tonele. Zij nemen deel aan het ontvangen van Gods woord en aan de erkenning van Christus. Het verhaal bouwt niet alleen een familiegenealogie op: het toont een gemeenschap van personages die een belofte ontvangen en doorgeven.

De traditie heeft de heilige Lucas met de Maagd Maria in verband gebracht en hem oude portretten van de Moeder van God toegeschreven. Hieruit ontstond zijn patronaat van de schilders en de voorstelling van de evangelist voor een Maria-icoon. De persoonlijke relatie en de schilderijen die aan Lucas worden toegeschreven behoren tot latere artistieke tradities; ze worden niet in het Nieuwe Testament beschreven.

De barmhartige Samaritaan, de teruggekeerde zoon en barmhartigheid

Verschillende van de bekendste parabels van het christendom staan in het Evangelie volgens Lucas. In hoofdstuk 10 vertelt Jezus het verhaal van de barmhartige Samaritaan als antwoord op een vraag over de naaste. De gewonde man langs de weg krijgt hulp van iemand wiens groep op afstand werd gehouden. Zo verschuift het verhaal de blik: naastenliefde blijkt uit een daad van hulp en verantwoordelijkheid.

In hoofdstuk 15 geven de parabels van het verloren schaap, de teruggevonden munt en de vader die zijn zoon verwelkomt vorm aan een onderricht over de vreugde van vergeving. De scène van de zoon die terugkeert nadat hij zijn erfenis heeft verloren, heeft talloze schilderijen en overdenkingen geïnspireerd. Het is niet alleen een verhaal over toegeeflijkheid: de vader, de jongste zoon en de oudste zoon onthullen verschillende manieren om de relatie te beleven en barmhartigheid te begrijpen.

Lucas benadrukt ook het gebed, het gevaar van gehechtheid aan rijkdom en de omkering van sociale situaties. De verhalen over Zacheüs en de zondige vrouw die door Jezus wordt verwelkomd, geven deze thema's een narratieve vorm. Barmhartigheid wordt er niet voorgesteld als een abstract idee, maar als een relatie die beslissingen en gedrag verandert.

Van Jeruzalem tot Rome in de Handelingen van de Apostelen

De Handelingen van de Apostelen zetten het verhaal voort door de eerste christelijke gemeenschappen te beschrijven. Hoofdstuk 2 vertelt over Pinksteren, wanneer de leerlingen Christus verkondigen aan mensen die uit verschillende streken zijn gekomen. Petrus neemt in het eerste deel een belangrijke plaats in; daarna volgt het werk meer de zending van Paulus, zijn reizen en de ontmoetingen die de verspreiding van de boodschap begeleiden.

De verhalen tonen een Kerk die wordt geconfronteerd met vragen over identiteit, gerechtigheid en openheid voor de volken. De ontmoeting van Petrus met Cornelius, de bijeenkomst van Jeruzalem en de missionaire reizen benadrukken de veranderingen die worden veroorzaakt door de ontvangst van niet-Joodse gelovigen. Het boek eindigt met Paulus in Rome, waar de verkondiging van het Evangelie ondanks zijn gevangenschap wordt voortgezet.

De geografische dimensie volstaat niet om de structuur van de Handelingen te verklaren. De auteur wil laten zien hoe de Heilige Geest de gemeenschap leidt en de verkondiging buiten de oorspronkelijke grenzen mogelijk maakt. De continuïteit tussen Jezus en zijn getuigen vormt zo de ware rode draad van beide werken.

De gevleugelde stier en de artistieke tradities

In de christelijke iconografie draagt de heilige Lucas een boek en wordt hij vergezeld door een gevleugelde stier. De toewijzing van de vier levende wezens aan de evangelisten, die voortkomt uit een lezing van het visioen van Ezechiël en de Apocalyps, werd in de westerse traditie geleidelijk vastgelegd. De stier verwijst vooral naar het begin van zijn Evangelie, met de priesterlijke taken van Zacharias en de taal van het offer.

De pen, de lessenaar en het manuscript duiden op het werk van de evangelist. In andere schilderijen schildert Lucas Maria terwijl zij het Kind Jezus vasthoudt. Deze werken zijn bijzonder interessant voor de geschiedenis van de christelijke kunst: zij verbinden de auteur van een tekst met de traditie van Maria-afbeeldingen en geven schilders een patroonheilige voor hun eigen activiteit.

Iconografische symbolen maken het niet mogelijk het historische gezicht van Lucas te reconstrueren. Ze leren de toeschouwer welke plaats hem wordt toegekend in de overdracht van het Evangelie en in het geheugen van de Kerk.

De feestdag van 18 oktober en het lezen van zijn werken

De heilige Lucas wordt op 18 oktober gevierd in de Romeinse kalender. Zijn gedachtenis wordt verbonden met evangelisten, kunstenaars en mensen in zorgberoepen, in verband met Lucas de arts die in de paulinische traditie wordt genoemd. Deze patronaten zetten de christelijke ontvangst van zijn naam voort.

Wie deze auteur wil ontdekken, vindt in het gezamenlijk lezen van de eerste hoofdstukken van het Evangelie en het begin van de Handelingen een verhelderend traject. Het laat zien hoe de aankondigingen van Jezus' geboorte doorlopen in het verhaal van de apostolische zending. De parabels van de barmhartige Samaritaan en de teruggekeerde zoon bieden vervolgens de mogelijkheid zijn schrijven over barmhartigheid te verkennen.

De herinnering aan Lucas is zo tweeledig: die van een metgezel van de eerste gemeenschappen volgens de traditionele identificatie, en die van een verteller die het leven van Jezus en de beginperiode van de Kerk een blijvende literaire vorm heeft gegeven.

De relatie tussen het verhaal van Jezus en de geschiedenis van de eerste gemeenschappen kan verder worden uitgediept in de fiche over de Bijbel en zijn overdracht. Deze helpt de twee aan Lucas toegeschreven werken te plaatsen binnen het geheel van de geschriften die door de Kerken zijn ontvangen.