Waar komt de Smaragden Tafel echt vandaan?

De Smaragden Tafel is geen faraonische tablet die in een graf is teruggevonden. Het is een zeer korte hermetische tekst waarvan de oudst documenteerbare geschiedenis in de Arabischtalige geleerde wereld begint. De toeschrijving aan Hermes Trismegistus, het smaragden materiaal en de ontdekking in een crypte behoren tot het verhaal rond de tekst, niet tot een archeologische ontdekking.

Deze vaststelling doet niets af aan het belang ervan. De Tabula Smaragdina is een van de meest becommentarieerde teksten van de middeleeuwse en moderne alchemie geworden. Slechts enkele zinnen hebben geleid tot interpretaties over de eenheid van de materie, de verhouding tussen hemel en aarde, laboratoriumhandelingen, de steen der wijzen en later de relatie tussen macrokosmos en microkosmos.

Waar komt de Smaragden Tafel werkelijk vandaan?

De oudst bekende versie behoort tot een Arabisch werk met de naam Kitāb sirr al-khalīqa wa-ṣanʿat al-ṭabīʿa, het Boek van het geheim van de schepping en de kunst van de natuur. Modern onderzoek dateert de samenstelling van dit werk doorgaans aan het einde van de 8e eeuw of het begin van de 9e eeuw.

Het boek wordt toegeschreven aan Balīnūs, de Arabische vorm van de naam Apollonius van Tyana. Ook deze toeschrijving is pseudepigrafisch: de werkelijke auteur is niet Apollonius, de filosoof uit de 1e eeuw. De Arabische traditie plaatste onder zijn naam een geheel van doctrines over natuurfilosofie, talismannen, kosmologie en de transformatie van materie.

De gezaghebbende studie van Kevin van Bladel, The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science, laat zien hoe sterk de figuur van Hermes in de Arabische wereld werd ontwikkeld vóór zijn grote receptie in het Europa van de Renaissance.

De beroemde tablet verschijnt eerst in een verhaal

Het Boek van het geheim van de schepping vertelt dat Balīnūs een crypte binnengaat die zich onder een standbeeld van Hermes bevindt. Daar ontdekt hij een oude figuur die zit en een smaragden tablet vasthoudt, evenals een boek met de geheimen van de schepping.

Hier ligt het literaire vertrekpunt van de tablet als materieel object. Het verhaal presenteert de tekst als een antieke openbaring die op een verborgen plek is teruggevonden. Deze werkwijze verleent de kennis een oude en hermetische autoriteit.

Toch bezitten we geen enkele smaragden tablet uit het oude Egypte, geen hiëroglifische inscriptie die met de tekst overeenkomt en geen Griekse exemplaren die ouder zijn dan de bekende Arabische getuigen.

Er is een oudere, Griekse of Syrische oorsprong voorgesteld, omdat een grote hoeveelheid antieke kennis inderdaad in het Arabisch is overgeleverd. Deze mogelijkheid blijft onderwerp van discussie. Op basis van de bewaarde bronnen ligt de eerste solide historische context van de Tafel in de Arabische wereld.

Hermes Trismegistus is niet de historische auteur van de tekst

Hermes Trismegistus is een gezagsfiguur die is ontstaan uit de ontmoeting tussen de Griekse god Hermes en de Egyptische god Thot. In de Romeinse tijd schreven Griekstalige auteurs uit Egypte religieuze, filosofische, astrologische en technische verhandelingen aan hem toe.

We moeten achter al deze teksten dus niet op zoek gaan naar één man, Hermes Trismegistus, die ze persoonlijk zou hebben geschreven.

Het Corpus Christianorum, dat de Latijnse Hermestraditie uitgeeft, beschrijft de hermetische geschriften als het product van een Grieks-Egyptisch syncretisme waarvan het gezag de late oudheid, de middeleeuwen en de renaissance heeft doorstaan.

Zie Alles over het hermetisme om deze figuur in haar geheel te plaatsen.

De Smaragden Tafel maakt geen deel uit van het Corpus Hermeticum

Een andere veelvoorkomende verwarring bestaat erin de Tafel voor te stellen als een hoofdstuk van het Corpus Hermeticum.

Het Corpus Hermeticum bundelt Griekse filosofische dialogen die in Romeins Egypte zijn samengesteld. Ze behandelen God, de kosmos, de mens, kennis en verlossing. Hun tekstgeschiedenis loopt via Byzantium, voorafgaand aan de beroemde Latijnse vertaling van Marsilio Ficino in de 15e eeuw.

De Smaragden Tafel volgt een andere weg. De eerste bekende vermelding ervan vinden we in de Arabische hermetische literatuur; vervolgens komt de tekst in de middeleeuwen in de Latijnse wereld terecht.

Beide corpora delen het gezag van Hermes, maar ze mogen niet tot één enkel boek worden samengevoegd.

Hoe komt de tekst in Latijns Europa terecht?

Vanaf de 12e eeuw circuleren er in het Latijn verschillende vertalingen van Arabische wetenschappelijke, filosofische en magische werken.

Het Boek van het geheim van de schepping wordt vertaald onder de titel Liber de secretis naturae. Een andere overdrachtslijn loopt via het Secretum Secretorum, een uiterst invloedrijk pseudo-Aristotelisch werk uit de middeleeuwen. Nog andere versies circuleren in Latijnse alchemistische verhandelingen.

Zo wordt de Tafel een veranderlijke tekst: formuleringen variëren, sommige passages veranderen, een verkeerd begrepen woord wordt een raadselachtige alchemistische term en commentatoren proberen het geheel terug te brengen tot hun eigen praktijk.

Al in 1143 verwijst Hermann van Karinthië in zijn De essentiis naar de Tafel en het verhaal van haar ontdekking. Dit laat zien dat de tekst al vroeg deel uitmaakte van de Latijnse discussies over de natuur en haar oorzaken.

Wat zegt de Smaragden Tafel werkelijk?

De tekst is uiterst kort. De belangrijkste beelden ervan kunnen in enkele bewegingen worden samengebracht.

Eerst bevestigt hij een relatie tussen het hogere en het lagere. De beroemde Latijnse versie luidt: « Quod est inferius est sicut quod est superius », oftewel, in een gangbare vertaling, « wat beneden is, is zoals wat boven is ».

Vervolgens spreekt de tekst over een ene zaak waaruit alle dingen door aanpassing voortkomen. Hij geeft haar de Zon als vader, de Maan als moeder, de wind als voertuig en de Aarde als voedster.

Het gebiedt de aarde van het vuur en het subtiele van het grove te scheiden, en beschrijft vervolgens een beweging van opstijging van de aarde naar de hemel, gevolgd door een terugkeer naar de aarde, waarbij de krachten van het hogere en het lagere worden ontvangen.

Het eindigt met de bevestiging van de kracht van deze handeling en met de formule volgens welke Hermes de « drie delen » van de filosofie van de hele wereld bezit.

Deze taal is compact genoeg om meerdere interpretaties mogelijk te maken. Precies dat heeft haar bekendheid bezorgd.

« Wat beneden is, is zoals wat boven is » betekent niet alles en nog wat

Het maxime is tegenwoordig losgemaakt van de Tafel en wordt gebruikt als een algemene wet van het esoterisme: de innerlijke wereld zou automatisch de uiterlijke wereld weerspiegelen, elke aardse gebeurtenis zou een hemels equivalent hebben, of elke gedachte zou uiteindelijk werkelijkheid worden.

Deze uitwerkingen zijn veel later ontstaan.

In de Tafel zelf maakt de zin deel uit van een handeling die wordt beschreven als het « wonder van één ding ». Ze bevestigt een relatie tussen het hogere en het lagere in een tekst die is gewijd aan wording, transformatie en eenheid.

Europese alchemisten zullen hierin vanzelf een correspondentieprincipe tussen hemel en laboratorium, macrokosmos en microkosmos, hemellichamen en metalen zien. Andere lezers zullen religieuze of spirituele interpretaties ontwikkelen.

Daarom is het beter te spreken van een open maxime die opeenvolgende interpretaties heeft gekregen dan van een universele metafysische wet waarvan de betekenis vanaf het begin vaststond.

Duiden de Zon en de Maan noodzakelijkerwijs op zwavel en kwik?

Niet in alle versies en niet voor alle commentatoren.

De zin die de zaak een vader van de zon en een moeder van de maan geeft, nodigt vanzelf uit tot een alchemistische lezing. In de Europese traditie kunnen Zon en Maan staan voor goud en zilver, het mannelijke en het vrouwelijke, het vaste en het vluchtige, of worden opgenomen in complexere correspondentiesystemen.

Zwavel en kwik vormen eveneens een belangrijke theorie over het ontstaan van metalen in de Arabische en vervolgens Latijnse alchemie. Toch zou het te eenvoudig zijn om te schrijven dat de Tafel expliciet « Zon = zwavel » en « Maan = kwik » geeft als een universele code.

Commentatoren hebben deze gelijkstellingen in de loop der eeuwen opgebouwd.

Zie De alchemistische symbolen om deze systemen te begrijpen zonder ze met elkaar te verwarren.

Waar staat de «ene zaak» voor?

Dit is een van de grote vragen van de tekst.

Alchemistische lezers konden deze «zaak» identificeren met de materie van het Werk, de oermaterie, het filosofische kwik of de steen in wording. Anderen begrepen haar in een meer kosmologische zin: een beginsel waaruit de veelvoudige vormen voortkomen.

De tekst biedt geen moderne handleiding waarmee voor eens en altijd een beslissing kan worden genomen.

Het begrip wint aan duidelijkheid wanneer het in verband wordt gebracht met de materia prima, waarbij we moeten onthouden dat iedere alchemistische auteur deze materie een eigen vocabulaire en theorie geeft.

Beschrijft de beweging die omhooggaat en vervolgens weer neerdaalt een destillatie?

Laboratoriumalchemisten brachten deze passage vanzelfsprekend in verband met hun bewerkingen: vervluchtiging, sublimatie, destillatie, condensatie en de terugkeer van de getransformeerde materie.

Deze lezing is in overeenstemming met de alchemistische receptie van de Tafel. Toch is het niet de enige mogelijke lezing. De beschreven beweging kan ook worden gelezen als een kosmologische circulatie tussen het hogere en het lagere.

De kracht van de tekst schuilt in deze gelaagdheid: één en dezelfde passage kan worden opgevat als een beschrijving van materie, kosmologie en metafoor voor transformatie.

Ons dossier Van zwart naar rood in het alchemistische Grote Werk maakt het mogelijk historische bewerkingen te onderscheiden van latere symbolische interpretaties.

Wat betekent het mysterieuze woord «telesme»?

Het «telesme» rechtstreeks gelijkstellen aan de steen der wijzen is te stellig. De geschiedenis van het woord is complexer.

In een Arabische teksttraditie verschijnt een verwante term bij ṭilasm, «talisman». Bij de overgang naar het Latijn transcribeert een vertaler die de term niet goed begreep deze in een vorm als telesmus.

Het woord wordt dan op zichzelf een raadsel. Latijnse commentatoren proberen het een betekenis te geven: volmaaktheid, geheim, voltooide kracht, voltooid werk of talismanisch beginsel.

Dit geval laat heel goed zien hoe de overdracht van occulte teksten werkt. Een vertaalprobleem kan eeuwen later een technische term worden waarvan lezers denken dat die met een geheime definitie is beladen.

Beschrijft de Tafel de steen der wijzen?

Europese alchemisten hebben dit zeer breed op die manier geïnterpreteerd.

Verwijzingen naar één unieke zaak, de Zon, de Maan, de scheiding van het subtiele en het vaste, de terugkeer naar de aarde en de «werking van de Zon» bieden een ideale basis voor een interpretatie van het Grote Werk.

Maar zeggen dat de tekst expliciet het recept voor de steen der wijzen bevat, gaat verder dan wat de letterlijke tekst kan aantonen. De Tafel wordt een gezaghebbende tekst omdat alchemisten haar vanuit hun eigen doctrines becommentariëren.

Zij vat minder een onmiddellijk reproduceerbaar chemisch procedé samen dan een geheel van beelden op basis waarvan een traditie haar interpretaties opbouwt.

Is de Smaragden Tafel de grondleggende tekst van de alchemie?

Nee, als de uitdrukking betekent dat de alchemie met haar zou beginnen.

Er bestaan Grieks-Egyptische alchemistische teksten van vóór de eerste bekende attestatie van de Tafel. De Arabische wereld ontwikkelt vervolgens een omvangrijke literatuur over chemie, alchemie en natuurfilosofie. De Tafel past in deze geschiedenis; zij schept die niet op eigen houtje.

In Latijns Europa wordt zij niettemin een van de meest prestigieuze en vaakst geciteerde teksten uit de alchemistische traditie.

De meest juiste formulering is daarom: de Smaragden Tafel is niet de oorsprong van de alchemie, maar wordt wel een van haar belangrijkste gezaghebbende teksten.

Bestaat er ergens werkelijk een smaragden tablet?

Er is geen enkel object gevonden dat met het verhaal overeenkomt.

De verhalen verschillen per auteur: een tablet die in het graf van Hermes wordt gevonden, een ontdekking in een crypte onder zijn standbeeld, een object dat in Egypte wordt aangetroffen of door verschillende legendarische figuren wordt doorgegeven.

Deze varianten behoren tot het motief van verborgen en vervolgens teruggevonden kennis. Dezelfde structuur komt voor in talrijke grimoires en openbaringsteksten: een oude wijze legt zijn kennis op een geheime plaats neer; eeuwen later ontdekt een ingewijde haar.

Het materiaal «smaragd» zelf draagt bij aan de buitengewone autoriteit van het object. Het bewijst niet dat er vóór de Arabische tekst werkelijk een minerale drager bestond.

En de legende van Atlantis?

Het steunt op geen enkele oude bron over de Tafel.

Het idee dat Hermes een Atlantiër zou zijn en dat de Tafel een technologisch of spiritueel overblijfsel van Atlantis zou zijn, behoort tot moderne esoterische stromingen. Het combineert het platonische verhaal van Atlantis met hermetische tradities die er historisch onafhankelijk van zijn.

De Smaragden Tafel met Atlantis verbinden vertroebelt de geschiedenis van de tekst in plaats van haar te verklaren.

Waarom wordt de Tafel zo belangrijk tijdens de Renaissance en in de moderne tijd?

De extreme beknoptheid ervan moedigt commentaar aan. Elke regel lijkt een handeling, een correspondentie of een geheim te kunnen bevatten.

Wanneer alchemisten uit de Renaissance en de 17e eeuw op zoek gaan naar oude autoriteiten voor hun Kunst, biedt Hermes Trismegistus een ideale naam. De Tafel wordt zo een samenvatting van hermetische wijsheid die geïnterpreteerd moet worden.

De beroemde alchemist en arts Paracelsus ontwikkelde op zijn beurt een chemisch vocabulaire en een chemische geneeskunde die het intellectuele landschap van de Europese alchemie opnieuw zouden veranderen, zonder dat zijn doctrines zonder meer op de Tafel mogen worden geprojecteerd.

De gravure van Khunrath is niet de oorspronkelijke tablet

Een van de beroemdste afbeeldingen van de Tafel is afkomstig uit het Amphitheatrum sapientiae aeternae van Heinrich Khunrath, dat aan het begin van de 17e eeuw werd gepubliceerd.

De Latijnse tekst staat gegraveerd op een monumentale rotsmassa midden in een landschap. Dit beeld heeft zo veel verspreiding gevonden dat het soms wordt aangezien voor een voorstelling van een echt antiek voorwerp.

Het gaat daarentegen om een moderne alchemistische enscenering van de tekst, die meer dan een half millennium na de eerste bekende Arabische getuigenissen ervan werd gemaakt.

Dit beeld behoort tot de authentieke receptiegeschiedenis van de Tafel, zonder te pretenderen een verloren archeologisch artefact weer te geven.

Ook Isaac Newton vertaalde de Tafel van Smaragd

De aanwezigheid van de Tafel in de papieren van Isaac Newton laat zien hoe misleidend de moderne grens tussen « wetenschapper » en « alchemist » voor de 17e eeuw zou zijn.

Het Newton Project van de Universiteit van Oxford bewaart de beschrijving van zijn manuscript: Newton kopieerde de Latijnse tekst, maakte een Engelse vertaling en schreef tussen de jaren 1680 en 1690 commentaren.

Het gaat niet om een randverschijnsel. Newton wijdde een aanzienlijk deel van zijn privéwerk aan alchemistische literatuur en zocht in deze teksten naar een theorie van de materie en haar transformaties.

« As above, so below » is een moderne verkorte formule

De beroemde Engelse formule As above, so below vat de veel uitgebreidere Latijnse passage samen, waarin wordt gesteld dat het hogere is als het lagere en het lagere als het hogere, om de handelingen van het Ene te volbrengen.

De korte formulering werkt uitstekend als motto. Maar haar beknoptheid bevordert ook nieuwe interpretaties.

In de moderne occultistische traditie wordt zij een algemene wet van correspondenties. Binnen persoonlijke ontwikkeling kan zij worden omgevormd tot een psychologisch principe. In sommige hedendaagse discoursen gaat zij uiteindelijk zelfs betekenen dat gedachten rechtstreeks materiële gebeurtenissen zouden creëren.

Deze toepassingen behoren tot de latere receptiegeschiedenis van de Tafel. Ze mogen niet kunstmatig worden teruggeplaatst in de Arabische context van de middeleeuwse tekst.

Hoe moeten we de Tafel van Smaragd vandaag lezen?

Men moet twee uitersten vermijden.

Het eerste bestaat erin haar letterlijk op te vatten als de transcriptie van een Egyptisch artefact dat enkele millennia oud is. Het beschikbare bewijs ondersteunt dat verhaal niet.

Het tweede zou zijn om haar te reduceren tot een eenvoudige vervalsing zonder belang, omdat de toeschrijving aan Hermes pseudepigrafisch is. Daarmee zou men voorbijgaan aan wat haar werkelijke belang vormt.

De Tafel is een middeleeuwse tekst met een geclaimde antieke autoriteit die door verschillende talen heen reist, in de loop van vertalingen verandert en een van de kernen van het westerse alchemistische denken wordt. De invloed ervan is reëel, ook al is de legendarische auteur dat niet.

Deze situatie lijkt op die van veel teksten uit het occultisme. Net als bij Nicolas Flamel vernietigt het scheiden van de legende en de geschiedenis de traditie niet: het helpt te begrijpen hoe zij werkelijk tot stand is gekomen.

Om verder te lezen kunt u onze artikelen raadplegen over het Grote Werk van de alchemie, de materia prima en alchemistische symbolen, evenals onze selectie alchemieboeken.

Bronnen en wegwijzers

Voor de figuur van Hermes in de Arabische wereld en de overdracht van hermetische teksten: Kevin van Bladel, The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science, Oxford University Press, 2009.

Voor de Arabische en Latijnse versies van de Tafel en hun belangrijkste varianten: Sacred Texts, Emerald Tablet of Hermes: Translations, een synthese die met name is gebaseerd op het werk van E. J. Holmyard en Joseph Needham.

Voor de Latijnse traditie van de aan Hermes toegeschreven werken: Corpus Christianorum, Hermes Latinus: Opera omnia.

Voor de moderne receptie van de tekst bij Newton: The Newton Project, Keynes MS 28, vertaling, transcriptie en commentaar op de Tabula Smaragdina, jaren 1680–1690.

Voor de Latijnse tekst in de gedrukte traditie en zijn beroemde maxime: Latijnse Wikisource, Tabula Smaragdina.

Omslagafbeelding: voorstelling van de Tabula Smaragdina in het Amphitheatrum sapientiae aeternae van Heinrich Khunrath, 1606. Werk uit het publieke domein, bewaard op Wikimedia Commons.