De scarabee behoort tot de meest verspreide amuletten van het oude Egypte. Zijn belang komt voort uit een samenspel van observatie van de kever, taal en zonnetheologie. De scarabee duwt een bol voor zich uit; de Egyptenaren brachten deze beweging in verband met de dagelijkse baan van de zon. Het Egyptische woord dat met de scarabee verbonden is, kheper, verwijst ook naar het idee van worden, ontstaan of tot bestaan komen. Het insect wordt zo een krachtig symbool van schepping, wedergeboorte en regeneratie.
| Egyptische naam | Kheper / scarabee |
|---|---|
| Geassocieerde godheid | Khepri, een zonnevorm die met de zonsopgang verbonden is |
| Centrale ideeën | Worden, schepping, wedergeboorte en regeneratie |
| Objecten | Amuletten, zegels, ringen en funeraire scarabeeën |
| Gerelateerde artikelen | Ankh, Djed en het wedjatoog in de Egyptische beschermende symboliek |
Waarom wordt deze kever heilig?
Mestkevers vormen en verplaatsen bollen materiaal met hun achterpoten. De Egyptenaren observeerden dit gedrag en brachten het in verband met de beweging van de zonneschijf door de hemel. Het dier wordt zo een aardse afbeelding van een kosmisch proces.
Een andere associatie komt voort uit zijn voortplantingscyclus zoals die in de oudheid werd begrepen. Een scarabee uit het materiaal zien komen, wekte de indruk van spontane generatie. Deze schijnbare verschijning zonder ouders versterkte het idee van zelfschepping en wedergeboorte.
Het Metropolitan Museum of Art benadrukt dat het Egyptische woord voor scarabee verband houdt met het werkwoord «tot bestaan komen». Het dier, het woord en het religieuze beeld versterken elkaar dus.
Wat is het verband met de opkomende zon?
Khepri is een vorm van de zonnegod die met de ochtendzon wordt geassocieerd. Hij kan worden afgebeeld als een scarabee of als een man met een scarabeehoofd. Zijn naam behoort tot hetzelfde betekenisveld van «worden» en verschijnen.
De scarabee die zijn bol voortduwt, wordt een analogie voor Khepri, die de zon aan de horizon laat verschijnen. Elke zonsopgang herhaalt een schepping: het licht keert terug na de nacht en de wereld begint opnieuw.
Deze zonnedimensie verklaart waarom de scarabee niet alleen een amulet van «geluk» is. Zijn symboliek verwijst naar kosmische regeneratie, waardoor hij bijzonder geschikt is voor de funeraire wereld.
De ankh drukt rechtstreeks het leven uit; de scarabee legt meer de nadruk op worden en wedergeboorte. Beide tekens kunnen naast elkaar bestaan zonder uitwisselbaar te zijn.
Hoe werden scarabeeën gedragen?
De eerste scarabee-amuletten verschijnen al in de vroegste perioden en worden uiterst wijdverbreid tijdens het Midden- en Nieuwe Rijk. Ze worden gemaakt van steen, faience, glas en andere materialen, en doorboord om te worden opgehangen of op ringen te worden gemonteerd.
Het Met bewaart een jaspis-scarabee die op de vinger van een mummie werd gevonden. Het object zelf werkt als amulet van wedergeboorte, zelfs wanneer de onderzijde geen inscriptie draagt.
De scarabee verspreidt zich ook buiten Egypte. In de Levant en het Middellandse Zeegebied verschijnen zegels en imitaties, wat de invloed van de Egyptische vorm in de uitwisselingen tijdens de bronstijd en de daaropvolgende eeuwen laat zien.
Waarom is hun onderzijde gegraveerd?
Veel scarabeeën hebben een vlakke onderzijde met koninklijke namen, godheden, dieren, motieven of inscripties. Ze kunnen dan zowel als zegels als amuletten dienen. De bovenzijde behoudt de vorm van de kever, terwijl de onderzijde een boodschap afdrukt.
Deze dubbele functie verklaart de overvloed aan scarabeeën in collecties. Een klein object kan dienen om iemand te identificeren, te beschermen of te herdenken, of om een koninklijke en goddelijke verwijzing te tonen.
Je moet dus beide zijden bekijken. Een lezing die uitsluitend gericht is op de scarabee als symbool van wedergeboorte kan de precieze betekenis missen van de inscriptie die onder het object is gegraveerd.
Wat zijn hart- en wedergeboortescarabeeën?
De grafcultuur ontwikkelt scarabeeën van groot formaat, die op of nabij het hart van de overledene werden geplaatst. Formules uit het Dodenboek konden het hart verzoeken niet tegen zijn eigenaar te getuigen tijdens het oordeel.
Andere grafscarabeeën benadrukken meer in het algemeen de levens- en regeneratiekracht van het insect. De vorm begeleidt de overledene omdat ze de mogelijkheid uitdrukt om weer tot bestaan te komen.
De scarabee sluit zich zo aan bij de Djed-zuil, teken van stabiliteit en van Osiris, de beschermende Tyet van Isis en het herstelde oudjat-oog. Elk symbool werkt op zijn eigen manier binnen een opvatting van bescherming, integriteit en vernieuwing.
Bronnen en historische aanknopingspunten
Het Metropolitan Museum of Art legt het verband uit tussen de scarabee, het werkwoord «tot bestaan komen» en de zonnecyclus. In de beschrijving van een jaspis-scarabee die op een mummie werd gevonden wordt zijn rol als amulet van wedergeboorte toegelicht.
