Het enneagram van Gurdjieff is een figuur met negen punten die op een cirkel zijn gerangschikt en volgens twee tracés met elkaar zijn verbonden: een driehoek tussen 9, 3 en 6, en een doorlopende lijn volgens 1-4-2-8-5-7. Georges Ivanovitch Gurdjieff gebruikt dit symbool aan het begin van de twintigste eeuw in zijn onderwijs over de wetten van ontwikkeling en transformatie. Oorspronkelijk gaat het niet om een schema van de negen persoonlijkheidstypen: deze tweede traditie ontstaat later, met name bij Oscar Ichazo en Claudio Naranjo.
| Punten | 9 |
|---|---|
| Driehoekig tracé | 9–3–6 |
| Binnenste tracé | 1–4–2–8–5–7 |
| Vroege verspreiding | Onderwijs van G. I. Gurdjieff, begin van de twintigste eeuw |
| Herinterpretatie | Enneagram van persoonlijkheden, tweede helft van de twintigste eeuw |
Hoe zijn de negen punten met elkaar verbonden?
De negen punten vormen een genummerde krans. De punten 9, 3 en 6 vormen een gelijkzijdige driehoek. De zes andere punten zijn verbonden in de volgorde 1, 4, 2, 8, 5, 7, en keren vervolgens terug naar 1.
Deze tweede tekening komt overeen met de decimale herhaling die verband houdt met breuken met noemer zeven. Het geheel biedt Gurdjieff een diagram om processen en hun onderlinge verbanden weer te geven.
Wanneer verschijnt het in moderne bronnen?
De enneagram wordt door Gurdjieff aan het begin van de twintigste eeuw in zijn groepen onderwezen. Piotr Ouspensky geeft er een belangrijke uiteenzetting over in Op zoek naar het wonderbaarlijke, in 1949 in het Engels gepubliceerd onder de titel In Search of the Miraculous.
Het academische onderzoek van Carole Cusack plaatst het teken in deze historische context en onderzoekt de overleveringen die er later meerdere antieke oorsprongen aan hebben toegeschreven.
Waarvoor dient het symbool bij Gurdjieff?
Het systeem van Gurdjieff behandelt onder meer ritmes, transformatie en relaties tussen verschillende stadia van een proces. Het enneagram wordt een synthetische voorstelling van deze relaties.
De lijnen en de driehoek ervan moeten worden geïnterpreteerd vanuit de specifieke verklaringen van deze leer, in plaats van op basis van een eenvoudige numerologie van de cijfers één tot en met negen.
Waarom spreekt het huidige enneagram over negen psychologische typen?
Oscar Ichazo ontwikkelt in de twintigste eeuw psychologische correspondenties die vervolgens door Claudio Naranjo worden verspreid en verder uitgewerkt. Veel hedendaagse werken behandelen voornamelijk deze negen typen.
Dit systeem vormt niet de oorspronkelijke definitie die Gurdjieff eraan gaf. Beide toepassingen delen een tekening, maar onderwijzen niet dezelfde zaken.
Waarom is de veronderstelde ouderdom van het enneagram onderwerp van debat?
Het teken wordt vaak zonder bewijs in verband gebracht met antieke soefi-broederschappen, de Kabbala of de woestijnvaders. Onderzoek van de beschikbare teksten bevestigt geen gedocumenteerde grafische continuïteit vanuit deze milieus.
Het symbool heeft in de twintigste eeuw een authentieke esoterische geschiedenis. Die geschiedenis is interessant genoeg zonder er een onmogelijk vast te stellen verleden aan toe te schrijven.
Bronnen en historische oriëntatiepunten
Carole M. Cusack, « The Enneagram: G. I. Gurdjieff’s Esoteric Symbol », Aries, vol. 20, 2020, p. 31-54 beschrijft de verspreiding van het teken, het gebruik ervan door Gurdjieff en de latere transformatie ervan tot een persoonlijkheidstypologie.
