Het pentagram is een ster met vijf punten waarvan de kracht zowel in zijn geometrie als in de dikte van zijn geschiedenis schuilt. Dezelfde tekening werd in de pythagoreïsche traditie verbonden met gezondheid, met maat en getal, met beschermende toepassingen en later met de menselijke microkosmos en de elementen in de westerse occultistische traditie. De betekenis ervan ligt dus niet alleen in de tekening besloten: ze hangt af van de periode, de oriëntatie, de drager en het systeem waarin het wordt gebruikt.
| Vorm | Regelmatige ster met vijf punten, gevormd door vijf elkaar kruisende lijnstukken |
|---|---|
| Historische andere naam | Pentalpha, verwijzend naar de vijf vormen van de letter alfa die in de tekening zichtbaar zijn |
| Oud aanknopingspunt | Pythagoreïsche traditie, waarin de figuur met gezondheid wordt verbonden |
| Belangrijkste occultistische interpretatie | Microkosmos, het getal vijf en vervolgens de overeenkomst met de vier elementen en de geest |
| Te onderscheiden van | De pentakel, die verwijst naar een figuur of talismanische drager met een variabele samenstelling |
Hoe wordt een pentagram precies opgebouwd?
Het pentagram is de sterveelhoek die ontstaat door telkens een hoekpunt van een regelmatige vijfhoek over te slaan bij het verbinden. De lijn tekent vijf punten rond een centrale vijfhoek en loopt vervolgens door in een structuur waarin dezelfde verhoudingen zich herhalen. Deze geometrie verklaart waarom de figuur al vroeg de aandacht van wiskundigen trok: de diagonalen van de vijfhoek brengen de verhouding voort die tegenwoordig de gulden snede wordt genoemd, en de relatie tussen de lijnstukken herhaalt zich op verschillende schalen.
Deze eigenschap moet worden gescheiden van de occultistische interpretaties die eraan zijn toegevoegd. De gulden snede is geen bewijs van een bovennatuurlijke eigenschap van het pentagram; ze beschrijft een reële wiskundige relatie tussen de lengtes van de regelmatige vijfhoek en zijn diagonalen. De symbolische fascinatie begint precies wanneer deze meetbare structuur in aanraking komt met systemen die aan het getal vijf een kosmologische, menselijke of rituele waarde toekennen.
De term pentalpha verschijnt in de geleerde traditie om de figuur te beschrijven als een samenstelling van vijf alfa's. Deze benaming van de ster benadrukt de tekening zelf. Ze herinnert eraan dat het pentagram vóór het een religieus, magisch of cultureel embleem werd, een zeer precieze geometrische constructie blijft. Een vijfpuntige ster die is ingevuld zoals die op een vlag en een lineair pentagram zijn daarom niet precies hetzelfde grafische object, ook al worden ze in het dagelijks taalgebruik met elkaar verbonden.
Waarom is het pentagram verbonden met de pythagoreeërs?
De associatie van het pentagram met de pythagoreeërs vormt een van de oudste punten in zijn westerse geschiedenis. Studies over de geschiedenis van vijfhoeken en pentagrammen verbinden de figuur met de pythagoreïsche belangstelling voor de geometrie van de vijfhoek en voor verhoudingen. Een antieke en latere traditie maakt er eveneens een herkenningsteken van en verbindt het met hygieia, gezondheid.
Deze band met gezondheid verklaart waarom een deel van de geschiedenis van het pentagram zich ontwikkelt buiten het moderne beeld van het «magische» symbool. De studie van Jan Schouten over het pentagram als medisch embleem toont aan dat dit thema tot in het Europa van de 16e en 17e eeuw bleef voortbestaan. De figuur kan dan verschijnen in een geleerde wereld waarin geneeskunde, getal, natuurfilosofie en symboliek nog nauw met elkaar verbonden zijn.
Toch moet worden vermeden deze associatie om te vormen tot een lineair verhaal. Het pentagram behoudt niet van het oude Griekenland tot de Renaissance dezelfde betekenis. Een geometrisch teken kan tussen scholen, monumenten, manuscripten, talismans en literaire werken van functie veranderen. De geschiedenis van het symbool kan dus niet worden teruggebracht tot een oorsprong waaruit al het overige mechanisch zou voortvloeien.
Hoe wordt het pentagram een symbool van de microkosmos?
Tijdens de Renaissance krijgt het getal vijf een belangrijke plaats in de overeenkomsten tussen het menselijk lichaam, getallen en de kosmos. Heinrich Cornelius Agrippa wijdt in zijn Occulte filosofie verschillende passages aan geometrische figuren en schrijft het pentakel een kracht toe die verband houdt met het getal vijf. In deze intellectuele wereld kan het pentagram in verband met de mens worden gelezen: één hoofd, twee armen en twee benen, oftewel een menselijke figuur die zich in de ruimte van de ster uitstrekt.
Deze lezing van de microkosmos vormt de basis voor een deel van de moderne occultistische interpretaties. De mens wordt een verkleinde afbeelding van de wereld, en de geometrie dient om een ordening tussen lichaam, getallen en eigenschappen uit te drukken. In de 19e eeuw werken occultistische auteurs deze lezing nog verder uit. Het pentagram wordt dan geladen met elementaire correspondenties: aarde, water, lucht, vuur en, aan het vijfde punt, geest of een hoger beginsel.
De moderne ceremoniële magie maakt van het pentagram een belangrijk operationeel teken. In de systemen van de Golden Dawn en in de tradities die daaruit voortkomen, wordt het in rituelen gebruikt om de elementaire correspondenties te ordenen, de rituele ruimte af te bakenen en onderscheid te maken tussen aanroeping en verbanning. Deze functie is, gezien de ouderdom van de figuur, historisch gezien laat ontstaan. Toch heeft ze het hedendaagse beeld van het pentagram in de esoterie sterk gevormd.
De band met de elementen zorgt voor een natuurlijke verbinding met de alchemistische tekens van vuur, water, lucht en aarde. Deze elementaire driehoeken zijn niet uit het pentagram voortgekomen, maar de moderne occultistische traditie brengt ze samen in dezelfde taal van correspondenties.
Wat verandert een punt omhoog of omlaag?
Geometrisch gezien verandert niets de aard van het teken: een pentagram blijft een pentagram wanneer het wordt gedraaid. Historisch gezien heeft de oriëntatie echter specifieke interpretaties gekregen. Een punt omhoog werd in verschillende moderne occultistische systemen verbonden met de geest die over de vier elementen heerst. Twee punten omhoog konden worden geïnterpreteerd als de omkering van deze orde, waarbij de materie over de geest heerst, of als een geitachtige figuur.
Deze tegenstelling is geen antieke regel die in alle culturen geldt. Ze krijgt vooral vorm in de Europese esoterie van de 19e eeuw en vervolgens in stromingen van de 20e eeuw die het omgekeerde pentagram een specifieke religieuze of antireligieuze identiteit geven. Elke oude omgekeerde ster automatisch als een kwaadaardig teken lezen zou daarom een methodologische fout zijn.
De drager blijft bepalend. Een ster die op een archeologisch voorwerp is gegraveerd, in een meetkundig traktaat is getekend, in een talisman is verwerkt of als hedendaags embleem wordt gedragen, vraagt om vier verschillende interpretaties. De oriëntatie levert informatie, maar volstaat nooit op zichzelf om een traditie of bedoeling vast te stellen.
Pentagram, pentakel en Zegel van Salomo: wat zijn de verschillen?
De pentakel is geen eenvoudig historisch synoniem voor pentagram. In de Europese magische literatuur kan een pentakel een talismanische figuur zijn die is samengesteld uit goddelijke namen, letters, verzen, tekens en geometrische vormen. Sommige pentakels bevatten een vijfpuntige ster, andere niet. De moderne gelijkstelling van de pentakel met een pentagram in een cirkel is een zeer gangbare conventie geworden, maar doet geen recht aan de volledige geschiedenis van het woord.
Ook het Zegel van Salomo vraagt om dezelfde voorzichtigheid. In de westerse traditie kon het legendarische zegel van Salomo worden voorgesteld door een pentagram; in middeleeuwse Arabische tradities en in een groot deel van de latere iconografie neemt het de vorm van een hexagram aan. De legende van het zegel is dus ouder dan de vastlegging van één enkele geometrische vorm.
Het pentagram blijft zo een uitstekend voorbeeld van wat een serieus grimoire van symbolen moet doen: uitgaan van de vorm, de historische contexten vaststellen, de toepassingen onderscheiden en pas daarna de interpretaties onderzoeken. Zijn rijkdom komt minder voort uit een vastomlijnde definitie dan uit de ontmoeting tussen geometrie, getal, gezondheid, ceremoniële magie en de geschiedenis van ideeën.
Bronnen en historische aanknopingspunten
Voor de geometrie en de lange geschiedenis van de vijfhoek en het pentagram, zie de bespreking van het boek van Eli Maor door de Mathematical Association of America. Voor de associatie van het pentagram met gezondheid en zijn geschiedenis als medisch embleem, zie Jan Schouten, The Pentagram as a Medical Symbol. Voor de renaissancistische interpretatie van het pentakel en het getal vijf, zie de tekst van Agrippa in de online-editie van Occult Philosophy, boek II.
