Jophiel, ook geschreven als Iophiel, heeft een minder bekende geschiedenis dan die van de bijbelse aartsengelen. Zijn naam verschijnt in catalogi van hemelse intelligenties en in de engelenleer van de Renaissance, met name bij Cornelius Agrippa, die hem opneemt in een symbolische structuur die de sefirot, de engelenorden en de sferen van de kosmos met elkaar verbindt. De interpretaties van zijn naam brachten hem later in verband met schoonheid en wijsheid. Maar om Jophiel te begrijpen, moeten we de teksten lezen waarin hij voorkomt: moderne voorstellingen van gouden licht en verhalen over een bewaker die in verband wordt gebracht met Eden zeggen niet allemaal hetzelfde als de oude bronnen.
| Naam | Jophiel, Iophiel, andere varianten in de handschriften |
|---|---|
| Belangrijkste bron | Cornelius Agrippa, De occulta philosophia, boek III |
| Context | Christelijke kabbala en engelenleer van de Renaissance |
| Oude associatie | Intelligenties en wereldorde volgens systemen van correspondenties |
| Bijbels verhaal | Geen enkele passage uit de evangeliën noemt Jophiel |
| Afbeeldingen | Boek, licht, zwaard of attributen die eigen zijn aan latere werken |
De plaats van Jophiel in engelencatalogi
Jophiel heeft geen doorlopend verhaal in de Bijbel. We komen hem noch tegen in het verhaal van de Aankondiging, noch in dat van Tobit, noch onder de engelen die in de Openbaring uitdrukkelijk bij naam worden genoemd. Zijn naam wordt in andere kringen overgeleverd, waar auteurs de hemelse machten proberen te rangschikken en hun verhouding tot de orde van de schepping proberen te verklaren.
De spellingsvarianten zijn van belang. De letter J, die in moderne gebruiken wordt toegepast, komt overeen met oudere vormen die met een I werden geschreven. Latijnse handschriften en transcripties van Hebreeuwse namen leveren verschillende schrijfwijzen op. Daarom kan een lezer Iophiel in een oud werk en Jophiel in een hedendaags boek tegenkomen, zonder dat het noodzakelijkerwijs om twee verschillende personages gaat.
Deze overlevering vereist dat we de werkelijk geattesteerde namen onderscheiden van titels en functies die later zijn toegevoegd. De zeer gangbare vertaling van Jophiel als « schoonheid van God » berust op een lezing van zijn etymologie; op zichzelf vormt zij geen bewijs voor wat iedere auteur met deze naam bedoelde.
Iophiel in Agrippa's Occulte filosofie
Boek III van De occulta philosophia van Cornelius Agrippa is een essentiële bron voor de westerse geschiedenis van Jophiel. In hoofdstuk 10 beschrijft de auteur de sefirot, de goddelijke namen, de hiërarchieën van de engelen en de sferen van de wereld. In zijn uiteenzetting over de derde emanatie, die verband houdt met intelligentie en Saturnus, noemt hij Zaphkiel en vervolgens een andere intelligentie genaamd Iophiel, die wordt voorgesteld als heerser over Sem.
De verwijzing naar Sem, de bijbelse zoon van Noach, laat zien dat de verhandeling figuren uit het Oude Testament verbindt met een spirituele kosmologie. Het gaat niet om een verhaal waarin een engel verscheen in een gebeurtenis uit Genesis waarin hij bij naam wordt genoemd. Het betreft een geleerde indeling die is samengesteld uit tradities die de auteur met elkaar in overeenstemming probeert te brengen.
De waarde van deze passage ligt in haar precisie en context. Jophiel verschijnt in een belangrijk werk van de geleerde magie van de Renaissance, waarin verbanden tussen religieuze teksten en kosmologie uitdrukkelijk worden geconstrueerd. Deze vermelding vormt een betrouwbaarder aanknopingspunt dan de niet-onderbouwde toeschrijvingen die in hedendaagse naslagwerken circuleren.
Waarom zijn correspondenties per auteur verschillen
Oude engelentabellen zijn niet allemaal volgens dezelfde ordening opgesteld. Een intelligentie kan, afhankelijk van de gevolgde methode, in verband worden gebracht met een sefira, een hemelse orde of een planetensfeer. Agrippa zelf gebruikt nomenclaturen die verschillende symbolische niveaus met elkaar verbinden. Latere auteurs selecteren bepaalde elementen, rangschikken ze opnieuw of voegen andere namen toe.
Deze geschiedenis verklaart de tegenstrijdigheden die we in moderne werken waarnemen. Jophiel kan in verband worden gebracht met wijsheid, schoonheid, licht of een kleur, zonder dat dezelfde oude bron al deze correspondenties vastlegt. Deze verbanden krijgen pas hun werkelijke betekenis wanneer ze worden gekoppeld aan de auteurs en perioden die ze hebben overgeleverd.
De christelijke categorieën van de negen engelenkoren en de reeksen van kabbalistische intelligenties komen niet rechtstreeks één op één overeen. Juist het met elkaar in verband brengen ervan is een van de intellectuele handelingen die door geleerden van de Renaissance werd uitgevoerd.
De bewaker van Eden en de cherubijnen van Genesis
Een moderne traditie stelt Jophiel voor als de engel die na de verdrijving van Adam en Eva de toegang tot de tuin van Eden zou hebben bewaakt. Het verhaal in Genesis 3, 24 noemt echter cherubijnen en een vlammend zwaard, zonder deze bewakers een individuele naam te geven. De scène met Jophiel in verband brengen is daarom een latere interpretatie en mag niet letterlijk aan het bijbelboek worden toegeschreven.
Dit onderscheid verduidelijkt zijn iconografie. Het zwaard, het vuur en de vleugels kunnen herinneren aan de figuren uit Genesis, maar hun aanwezigheid bij Jophiel hangt af van de artistieke of redactionele context waarin het beeld is gemaakt. De Bijbel beschrijft een bewakingsfunctie en een vlammend voorwerp, niet het persoonlijke portret van de engel Jophiel.
De relatie tussen de cherubijnen en de hemelse intelligenties kan uitgebreider worden onderzocht in het artikel over de cherubijnen. Dit helpt te begrijpen waarom kunstenaars en auteurs door de eeuwen heen verschillende engelencategorieën met elkaar in verband hebben gebracht.
Schoonheid en wijsheid in moderne interpretaties
De etymologische interpretaties die Jophiel met schoonheid in verband brengen, hebben heldere voorstellingen bevorderd, vaak vergezeld van een boek, een stralend gezicht of gouden motieven. Deze beelden komen vooral voor in de moderne engelenleer, waarin iedere engel een bepaalde kwaliteit krijgt om meditatie te vergemakkelijken of een systeem van correspondenties op te bouwen.
Wijsheid is echter geen eigenschap die in alle tradities aan Jophiel kan worden toegeschreven. Er bestaan andere figuren en andere engelenorden die met kennis worden geassocieerd, met name in de middeleeuwse theologie. We moeten er daarom voor waken een laat iconografisch thema te verwarren met een functie die in een oud corpus is aangetoond.
Jophiel bestuderen is bijzonder interessant omdat zijn naam laat zien hoe een vermelding in een geleerd werk het middelpunt kan worden van een veel uitgebreider beeldenschat. De naam blijft voortbestaan, terwijl zijn attributen veranderen afhankelijk van de kringen die hem overnemen.
De verschillen tussen bijbeltekst en christelijke magie
De De occulta philosophia behoort tot de intellectuele geschiedenis van het christelijke Europa, maar is geen canoniek boek en ook geen liturgisch handboek van de Kerk. Het werk brengt theologische, filosofische en kabbalistische categorieën samen in een systeem dat bedoeld is om de relaties tussen de onzichtbare wereld en de kosmos te begrijpen.
De rooms-katholieke traditie raadt aan om in de devotie geen andere namen aan engelen te geven dan die van Michaël, Gabriël en Rafaël. De catalogi van Jophiel verliezen daardoor niet hun historische belang: zij getuigen van het onderzoek van geleerden en van de overdracht van een Europees occultistisch erfgoed.
De passage van Agrippa, de varianten van de naam Iophiel en de werken die deze catalogus hebben overgenomen, laten zien hoe dezelfde termen in de loop der eeuwen van betekenis zijn veranderd. Hun transformaties werpen licht op latere voorstellingen van Jophiel, zonder de verscheidenheid van hun oorsprong uit te wissen.
Bronnen en referenties
Cornelius Agrippa, De occulta philosophia, boek III, hoofdstuk 10, vermelding van Iophiel en de intelligenties die met de sefirot worden geassocieerd.
University of Michigan, Engelse gedrukte editie van de Occulte filosofie, vertaling uit de 17e eeuw.
Genesis, hoofdstuk 3, vers 24, de cherubijnen bij de ingang van Eden.
Heilige Stoel, Directoire over volksvroomheid en liturgie, nr. 217.
Illustratie: William Bouguereau, Het lied van de engelen, 1881, historisch werk uit het publieke domein. Symbolische afbeelding van het engelenthema, geen oude voorstelling van de figuur die in dit artikel wordt genoemd.
