Apostoł Mateusz wiąże się z jednym z najbardziej uderzających powołań w Ewangeliach: Jezus spotyka człowieka siedzącego w komorze celnej i prosi, aby poszedł za Nim. Uczeń porzuca zajęcie, a opowieść przechodzi do posiłku dzielonego z ludźmi, których towarzystwo jest krytykowane. Powołanie Mateusza stawia w centrum miłosierdzie i możliwość zmiany życia. Tradycja chrześcijańska powiązała jego imię również z pierwszą Ewangelią Nowego Testamentu, tekstem, którego organizacja i wielkie części nauczania ukształtowały przekaz wiary. Historia Mateusza wymaga więc rozróżnienia powołania celnika, miejsca apostoła wśród Dwunastu i zagadnień redakcji księgi noszącej jego imię.
| Środowisko | Pobór opłat w Kafarnaum |
|---|---|
| Powiązane imię | Mateusz; Lewi w opowieściach równoległych |
| Źródła powołania | Mt 9, Mk 2 i Łk 5 |
| Tekst tradycyjnie przypisywany | Ewangelia Mateusza |
| Symbol ewangelisty | Skrzydlaty człowiek |
| Święto | 21 września |
Celnik spotkany przez Jezusa w Kafarnaum
Dziewiąty rozdział Ewangelii Mateusza opowiada, że Jezus dostrzega człowieka siedzącego w komorze celnej i kieruje do niego bezpośrednie wezwanie. Opowieść jest bardzo krótka: Mateusz wstaje i idzie za Nim. Prostota nadaje scenie siłę. Ewangelista nie opisuje długiego okresu przygotowania, lecz chwilę, w której życie skupione na pracy zawodowej otrzymuje nowy kierunek.
Warto przypomnieć kontekst gospodarczy. Kafarnaum leży nad jeziorem Galilejskim, w pobliżu szlaków handlowych. Poborcy opłat stykają się z systemem administracyjnym źle przyjmowanym przez część ludności, zwłaszcza ze względu na dotkliwe obciążenia i kwestionowane praktyki. Ewangelie regularnie zestawiają ich z osobami odsuwanymi od szanowanych środowisk religijnych.
Wybór Jezusa stawia więc pytanie o granice grupy uczniów. Mateusz nie wykonuje zawodu powszechnie podziwianego. Powołanie pokazuje, że Chrystus przyjmuje człowieka, którego sytuacja społeczna już budzi osąd współczesnych.
Mateusz, Lewi i imiona przekazane przez Ewangelie
Drugi rozdział Ewangelii Marka i 5. rozdział Ewangelii Łukasza opisują powołanie podobne do tego z 9. rozdziału Mateusza, lecz nazywają poborcę Lewim. Marek przedstawia go jako syna Alfeusza. Tradycja chrześcijańska utożsamiła Lewiego z Mateuszem, lecz teksty nie wyjaśniają wprost zmiany imienia. Porównując opowieści, należy zachować tę różnicę.
Utożsamieniu sprzyja miejsce zajmowane przez epizod: powołanie celnika, odejście od komory i następujący posiłek pojawiają się w trzech Ewangeliach. Powiązanie ma spójność narracyjną bez konieczności wymyślania ceremonii zmiany imienia, której nie ma w żadnym fragmencie.
Listy Dwunastu wymieniają Mateusza, a pierwsza Ewangelia nadaje mu nawet określenie celnika. Wpisuje ono jego powołanie w pamięć grupy apostolskiej. Nie wyczerpuje jednak jego tożsamości: człowiek zajmujący się poborem opłat staje się członkiem wspólnoty powołanej do niesienia przesłania przekraczającego zwykłe kryteria społeczne.
Posiłek z poborcami opłat
Po powołaniu Ewangelie opisują posiłek, podczas którego Jezus zasiada z celnikami i innymi osobami krytykowanymi przez niektórych rozmówców religijnych. Kwestionują oni Jego przebywanie w takim towarzystwie. Chrystus odpowiada, przedstawiając się jako Ten, który przychodzi powołać grzeszników, i przypomina pierwszeństwo miłosierdzia. Posiłek staje się sceną o znaczeniu teologicznym równie ważnym jak samo powołanie.
Dzielenie stołu ma w judaizmie I wieku silny sens społeczny. Wyraża bliską relację i może budzić pytania o tożsamość, czystość i przynależność do wspólnoty. Zasiadając z tymi ludźmi, Jezus pokazuje, że głoszenie królestwa dociera również do tych, na których patrzy się z nieufnością.
Powołania Mateusza nie należy więc sprowadzać do formuły o porzuceniu pieniędzy. Rozumie się je w historii, w której ludzka relacja wyprzedza zewnętrzny osąd, a uczeń odkrywa możliwość innego życia.
Pierwsza Ewangelia i organizacja nauczania Jezusa
Księga znana jako Ewangelia Mateusza ma szczególnie dopracowaną strukturę literacką. Otwiera ją genealogia umieszczająca Jezusa w historii Izraela, po czym opisuje Jego narodziny, przybycie mędrców i ucieczkę do Egiptu. Kilka fragmentów wyraźnie wiąże życie Chrystusa z dawnym Pismem Świętym, zwłaszcza z prorokami.
Dzieło poświęca wiele miejsca nauczaniu. Kazanie na górze, w rozdziałach 5–7, gromadzi błogosławieństwa, modlitwę Ojcze nasz i słowa o sposobie życia wobec Boga i innych. Pozostałe wielkie mowy dotyczą misji, przypowieści, życia wspólnotowego i oczekiwania sądu. Organizacja ta nadaje księdze wyraźną wartość pedagogiczną.
Wydarzenia narracyjne i mowy wzajemnie sobie odpowiadają. Nie jest to nieuporządkowany zbiór sentencji. Czytelnik podąża drogą, na której głoszenie królestwa przemienia relacje międzyludzkie, życie religijne i sposób rozumienia Prawa Izraela.
Przypisanie Mateuszowi i grecka redakcja księgi
Dawna tradycja kościelna wiąże pierwszą Ewangelię z apostołem Mateuszem. Papiasz z Hierapolis, cytowany przez Euzebiusza z Cezarei, wspomina słowa zebrane w języku lub sposobie wypowiedzi hebrajskim. Ireneusz z Lyonu również przekazuje przypisanie Mateuszowi. Świadectwa te odegrały centralną rolę w sposobie uznania czterech Ewangelii przez Kościół.
Zachowany tekst kanoniczny jest jednak napisany po grecku i wykazuje istotne związki literackie z Ewangelią Marka i innymi tradycjami. Badacze analizują te zależności i kompozycję księgi, co prowadzi do rozróżnienia tradycyjnego przypisania apostolskiego i dokładnej tożsamości jej ostatecznego redaktora. Sama Ewangelia nie przedstawia się jako autobiograficzna opowieść podpisana przez Mateusza.
Pytanie o autora nie umniejsza religijnego miejsca księgi. Pozwala zrozumieć, jak wspólnoty chrześcijańskie przekazywały tradycje o Jezusie i nadawały im trwałą formę literacką. Artykuł o świętym Mateuszu
Skrzydlaty człowiek i Powołanie Caravaggia
Najbardziej charakterystycznym atrybutem Mateusza ewangelisty jest skrzydlaty człowiek, niekiedy przedstawiany jako anioł. Symbol należy do czterech postaci związanych z ewangelistami w chrześcijańskiej interpretacji wizji Ezechiela i Apokalipsy. Przypomina zwłaszcza, że Ewangelia Mateusza zaczyna się od ludzkiej genealogii Jezusa.
Obraz Caravaggia poświęcony powołaniu Mateusza, w kościele świętego Ludwika Króla Francji w Rzymie, stał się jednym z najbardziej znanych przedstawień tego wezwania. Chrystus wskazuje grupę mężczyzn zgromadzonych przy stole, na którym leżą pieniądze. Światło i gesty ukazują chwilę, w której staje się możliwa decyzja.
Dzieło nie próbuje drobiazgowo odtworzyć galilejskiej komory celnej z I wieku. Przekłada opowieść na język malarski zrozumiały dla widzów swojej epoki. Interpretacja ta ukazuje oddziaływanie sceny ewangelicznej w historii sztuki.
21 września i świadectwo apostoła
Świętego Mateusza wspomina się 21 września. Tradycja przypisuje mu głoszenie po Wielkanocy i opowieści o męczeństwie, których miejsc i szczegółów nie potwierdza Nowy Testament. Pewne informacje o jego osobistym życiu po powołaniu pozostają nieliczne i należy odróżniać pamięć pobożnościową od świadectw kanonicznych.
Jego imię pozostaje jednak związane z dwiema ważnymi rzeczywistościami: człowiekiem powołanym w obrębie kwestionowanego zawodu i Ewangelią, która nadała istotną formę nauczaniu Jezusa. Postać celnika zachęca do rozważenia miłosierdzia w konkretnych relacjach; księga przypisywana Mateuszowi rozwija wizję życia chrześcijańskiego opartą na słowach Chrystusa.
Lektura 9. rozdziału Ewangelii Mateusza, a następnie rozdziałów 5–7 pozwala zrozumieć tę ciągłość. Opowieść o człowieku wstającym, by pójść za Jezusem, znajduje echo w wymaganiu skierowanym do całej wspólnoty, aby żyła według odnowionej sprawiedliwości i miłości.
Źródła i odnośniki
Ewangelie: Mt 9, 9–13; Mk 2, 13–17; Łk 5, 27–32, powołanie i posiłek.
Ewangelia Mateusza, rozdziały 5–7, Kazanie na górze.
Benedykt XVI, audiencja generalna z 30 sierpnia 2006 roku poświęcona Mateuszowi.
Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III, 39 i III, 24, tradycje przypisania pierwszej Ewangelii.
Ilustracja historyczna: El Greco, portret apostoła, około 1590, cykl z Oviedo, Muzeum Sztuk Pięknych Asturii, dzieło w domenie publicznej.





























