Święty Mateusz jest w Ewangeliach związany z człowiekiem siedzącym w komorze celnej, gdy Jezus wzywa go do pójścia za Nim. Scena, rozsławiona obrazem Caravaggia, opowiada o spotkaniu odmieniającym społeczną reputację poborcy i wprowadzającym go do grona uczniów. Tradycja chrześcijańska przypisuje mu również pierwszą Ewangelię Nowego Testamentu, dzieło uważne na wypełnienie Pisma i długie nauczania Jezusa. Aby zrozumieć Mateusza, trzeba odróżniać apostoła opowieści biblijnych, historię przypisania księgi i tradycje misji.
| Epoka | I wiek |
|---|---|
| Wspominany zawód | Poborca podatków w Kafarnaum |
| Rola | Apostoł; ewangelista według tradycji |
| Teksty | Mateusza 9, Marka 2, Łukasza 5, Ewangelia według Mateusza |
| Atrybuty | Skrzydlaty człowiek lub anioł, księga i pieniądze |
| Święto | 21 września |
Człowiek siedzący w komorze celnej
Ewangelia według Mateusza opowiada w rozdziale 9, że Jezus widzi człowieka o imieniu Mateusz siedzącego w komorze celnej. Mówi, by poszedł za Nim, a ten wstaje. Opowieść jest krótka, lecz jej tło niesie silne znaczenie. Poborcy podatków pracują w systemie, w którym daniny są niechętnie przyjmowane, a niektórzy urzędnicy mają opinię czerpiących korzyści z pozycji.
Kafarnaum, blisko Jeziora Galilejskiego, znajduje się na styku szlaków handlowych i terytoriów zarządzanych przez różne władze. Komora celna należy do tego świata gospodarczego. Jezus nie spotyka więc Mateusza w czysto religijnych ramach: wchodzi w działalność związaną z pieniędzmi, obowiązkami publicznymi i napięciami społecznymi regionu.
Wezwanie pada bez długich uzasadnień. Mateusz wstaje i idzie za Jezusem, co w opowieści oznacza zmianę kierunku życia. Tekst staje się jednym z wielkich ewangelicznych świadectw powołania: Chrystus wzywa osobę, której reputacja społeczna niekoniecznie jest dobra.
Mateusz i Lewi w trzech Ewangeliach
Równoległe opowieści Marka 2 i Łukasza 5 nadają powołanemu człowiekowi imię Lewi. Tradycja chrześcijańska powiązała Lewiego i Mateusza, lecz teksty nie wyjaśniają wyraźnie przejścia między określeniami. Różnica należy do badania źródeł ewangelicznych: zachęca, by czytać każdą opowieść w jej własnej kompozycji, zanim się je zharmonizuje.
Łukasz podkreśla zwłaszcza ucztę wydaną przez Lewiego, podczas której Jezus przebywa z poborcami podatków i osobami źle postrzeganymi. Rozmówcy krytykują bliskość. Jezus odpowiada, że przyszedł wzywać grzeszników do nawrócenia. U Mateusza opis powołania również prowadzi do zagadnienia posiłku i miłosierdzia.
Zgorszenie nie tkwi więc jedynie w wyborze celnika na ucznia. Wynika także ze sposobu, w jaki Jezus dzieli stół z ludźmi odsuwanymi przez społeczeństwo. Tożsamość Mateusza rozjaśnia scena spotkania, przyjęcia i przemiany.
Grono Dwunastu i pamięć apostolska
Mateusz figuruje w spisach dwunastu apostołów przekazanych przez Ewangelie i Dzieje. Pierwsza Ewangelia wyraźnie określa go na liście jako „celnika”, łącząc powołanie opisane w rozdziale 9 z miejscem wśród towarzyszy Chrystusa. Inne epizody posługi Jezusa dostarczają natomiast niewielu osobistych szczegółów życia.
Biblijne milczenie wyjaśnia późniejszy rozwój tradycji o podróżach i śmierci. Różne regiony przypisywały sobie głoszenie lub męczeństwo Mateusza, bez możliwości odtworzenia pewnego szlaku. Opowieści należą do chrześcijańskiej recepcji grona apostolskiego i należy odróżniać je od informacji bezpośrednio podanych w tekstach kanonicznych.
Mateusz jest czczony jako świadek życia Jezusa. Postać otrzymała szczególne miejsce, ponieważ pierwsza Ewangelia nosi jego imię. Relacja człowieka i księgi pozostaje ważnym zagadnieniem historii tradycji chrześcijańskiej.
Przypisanie pierwszej Ewangelii
Dawna tradycja przypisuje pierwszą Ewangelię apostołowi Mateuszowi. Autorzy tacy jak Papiasz, znany poprzez Euzebiusza z Cezarei, i Ireneusz z Lyonu przekazali informacje o działalności pisarskiej. Historycy tekstów badają jednak grecką kompozycję Ewangelii, związki z Markiem, podejmowane tradycje i kontekst wspólnoty.
Tekst nie przedstawia się jako autobiografia podpisana przez apostoła. Przypisanie należy więc do historii przekazu. To rozróżnienie pozwala szanować tradycję kościelną, a zarazem precyzyjnie czytać dane literackie. Współczesne badania zwykle odróżniają historyczną postać ucznia od kwestii ostatecznego autora księgi.
Tytuł „Ewangelia według Mateusza” wyraża silny związek apostolskiego imienia i tradycji pisanej uznanej przez Kościoły. Nie nakazuje uważać każdego szczegółu redakcji za bezpośrednio znany samym ewangelistom.
Wielkie mowy i Kazanie na górze
Ewangelia według Mateusza przyznaje znaczące miejsce słowom Jezusa. Kazanie na górze, w rozdziałach 5–7, obejmuje zwłaszcza błogosławieństwa, nauczanie o modlitwie, przebaczeniu i relacjach z innymi. Ojcze nasz znajduje się w tych ramach. Tekst wiąże codzienne życie ze sprawiedliwością Królestwa, podkreślając wagę wierności angażującej zarówno intencje, jak i czyny.
Inne zespoły wypowiedzi organizują dzieło: mowa misyjna, przypowieści, nauczania o życiu wspólnoty i mowa dotycząca przyszłości. Konstrukcja literacka pomaga uczynić Ewangelię wielkim tekstem nauczania. Nie rozumie się jej tylko jako zbioru pojedynczych wspomnień.
Ewangelista powraca także do wypełnienia Pisma Izraela. Cytaty proroków łączą życie Jezusa ze starszą historią. Początkowy rodowód, opowieści dzieciństwa i słowa o Prawie nadają księdze wyrazistą tożsamość teologiczną.
Skrzydlaty człowiek i Powołanie namalowane przez Caravaggia
Symbolem Mateusza jest zwykle skrzydlaty człowiek, przedstawiany jako anioł w sztuce chrześcijańskiej. Należy do czterech istot żywych związanych z ewangelistami, których historia ikonograficzna podejmuje wizję Ezechiela i Apokalipsę. Człowiek przypomina zwłaszcza rodowód i człowieczeństwo Jezusa, szczególnie obecne na pierwszych stronach księgi.
Caravaggio stworzył słynne przedstawienie powołania Mateusza w kościele San Luigi dei Francesi w Rzymie. Chrystus wskazuje grupę mężczyzn zebranych przy stole z pieniędzmi. Światło organizuje scenę i wyraża pojawienie się wezwania w zwykłej działalności. Dzieło nie próbuje odtwarzać galilejskiego miejsca z I wieku, lecz przybliżyć wydarzenie widzom.
W innych dziełach Mateusz siedzi z księgą przy aniele inspirującym pisanie. Monety lub sakiewka przypominają zajęcie celnika. Atrybuty łączą zatem ewangeliczne powołanie, związek z księgą i tradycje głoszenia.
Święto Mateusza i miejsce miłosierdzia
Święto świętego Mateusza obchodzi się 21 września w kalendarzu rzymskim. Modlitwa do apostoła wpisuje się w pamięć grona Dwunastu, lecz czytelnik może bezpośrednio poznawać postać, wracając do spotkania opisanego w Mateusza 9 i równoległych opowieści Marka oraz Łukasza.
Temat miłosierdzia stanowi nić łączącą scenę celnika z resztą Ewangelii. Powołanie nie usuwa ludzkiej odpowiedzialności; otwiera możliwość zmiany. Posiłek z osobami marginalizowanymi uwidacznia kierunek. Tożsamość Mateusza nie sprowadza się więc do dawnego zawodu ani symbolu skrzydlatego człowieka.
Badanie pierwszej Ewangelii pozwala wreszcie zrozumieć, dlaczego imię ma szczególną wagę w tradycji chrześcijańskiej. Odsyła zarazem do powołania ucznia i wielkiego dzieła poświęconego nauczaniu Chrystusa oraz wypełnieniu Pisma.
Spotkanie celnika z Jezusem dokładniej bada artykuł o Mateuszu wśród Dwunastu. Pozwala porównywać opisy powołania w Ewangeliach z historią tradycji przypisującej jego imię pierwszej Ewangelii.
Źródła i odniesienia historyczne
Ewangelie: Mateusza 9,9–13 (powołanie celnika), Marka 2,13–17 (Lewi), Łukasza 5,27–32 (posiłek) i Mateusza 5 (błogosławieństwa).
Benedykt XVI, audiencja generalna z 30 sierpnia 2006 roku poświęcona Mateuszowi.
Dawne przypisanie: Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III,39, świadectwo Papiasza, oraz Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, III,1.
Ilustracja: Caravaggio, Powołanie świętego Mateusza (1599–1600), reprodukcja z domeny publicznej.






























