Święty Paweł nie należy do Dwunastu, którzy towarzyszyli Jezusowi na drogach Galilei. Jego listy stanowią jednak znaczną część Nowego Testamentu, a jego misja zmieniła historię chrześcijaństwa. Urodzony w żydowskim świecie wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, początkowo przeciwny uczniom Jezusa, Paweł staje się pełnym żaru głosicielem zmartwychwstałego Chrystusa. Jego życie poznajemy z jego własnych pism, opowieści Dziejów Apostolskich i pamięci o męczeństwie w Rzymie. Jego słowa o wierze, wolności, miłości i zmartwychwstaniu nadal zasilają myśl chrześcijańską.
| Imię i pochodzenie | Szaweł lub Paweł, pochodzący z Tarsu w Cylicji |
|---|---|
| Epoka | I wiek |
| Misja | Apostoł Narodów i założyciel wspólnot |
| Główne źródła | Listy Pawła i Dzieje Apostolskie |
| Święta | 29 czerwca ze świętym Piotrem; 25 stycznia — jego nawrócenie |
Szaweł z Tarsu, człowiek na styku kilku światów
Paweł rodzi się w Tarsie, w Cylicji, we wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego. Jego listy ukazują człowieka ukształtowanego w judaizmie swoich czasów, przywiązanego do Pisma i Boga Izraela. Dzieje Apostolskie przedstawiają go jako faryzeusza i podkreślają jego wykształcenie religijne. Jego otoczenie należy do świata, w którym współistnieją kultura grecka, wspólny język Cesarstwa i tradycje żydowskie. Sytuacja ta częściowo wyjaśnia jego zdolność zwracania się do bardzo różnych wspólnot.
Dzieje opowiadają, że Szaweł pochwala prześladowanie uczniów Jezusa i jest związany z wydarzeniem śmierci Szczepana. Sam Paweł w kilku listach przyznaje się do początkowej wrogości wobec Kościoła. Ta przeszłość odgrywa ważną rolę w jego rozumieniu łaski: powołanie nie jawi mu się jako zwieńczenie kariery religijnej, lecz jako interwencja Chrystusa zmieniająca kierunek jego życia.
Imię Paweł nie musi wskazywać na ceremonię, podczas której Szaweł otrzymałby całkowicie nową tożsamość. Oba imiona odpowiadają sytuacji Żyda żyjącego w Cesarstwie Rzymskim. Przejście od Szawła do Pawła w narracji Dziejów towarzyszy przede wszystkim rozwojowi jego misji wśród nie-Żydów.
Spotkanie na drodze do Damaszku
Dzieje Apostolskie kilkakrotnie opisują wydarzenie, które nastąpiło, gdy Szaweł zmierzał do Damaszku. Światło, głos i spotkanie ze zmartwychwstałym Chrystusem odmieniają jego zamiary. Przyszły apostoł na pewien czas traci wzrok, a następnie uczeń o imieniu Ananiasz uczestniczy w jego przyjęciu do wspólnoty. Opowieść stała się jednym z wielkich chrześcijańskich wzorców nawrócenia, ponieważ przedstawia przeciwnika stającego się głosicielem.
Listy Pawła dostarczają uzupełniającej perspektywy. W Galatów 1 mówi on o objawieniu Syna Bożego i powołaniu do głoszenia Go wśród narodów. Podkreśla boską inicjatywę, nie opisując szczegółowo drogi, światła ani towarzyszy podróży. Te dwa rodzaje świadectw pełnią odmienne role: jeden buduje ciągłą opowieść, drugi bezpośrednio wyraża świadomość własnej misji.
Wydarzenie to nie prowadzi Pawła do odrzucenia istnienia Izraela ani wartości znanego mu Pisma. Odczytuje na nowo swoje wykształcenie i obietnice biblijne w świetle Jezusa Chrystusa. Ta ciągłość i przemiana wyjaśniają główne spory jego listów, zwłaszcza dotyczące Prawa, przymierza, wiary i miejsca narodów w zamyśle Boga.
Podróże misyjne i wspólnoty basenu Morza Śródziemnego
Paweł przemierza wiele regionów wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, zwłaszcza Azję Mniejszą i Grecję. Dzieje umieszczają go w Antiochii, Filippi, Tesalonice, Koryncie, Efezie i innych miastach, gdzie głoszenie chrześcijaństwa spotyka się z różnymi środowiskami religijnymi, handlowymi i społecznymi. Każda wspólnota ma własne napięcia i pytania. Misja nie polega zatem na powtarzaniu wszędzie identycznej mowy, lecz na głoszeniu Chrystusa i towarzyszeniu wierzącym stającym wobec nowych sytuacji.
Listy pozwalają usłyszeć tę osobistą obecność. Paweł dziękuje, napomina, martwi się, prosi o wiadomości, organizuje zbiórki i wymienia współpracowników. Pryska i Akwila, Tymoteusz, Tytus, Febe i inne postaci przypominają, że jego działalność opiera się na sieci kobiet i mężczyzn zaangażowanych w życie Kościołów. Należy unikać przedstawiania Pawła jako samotnego podróżnika, który sam założył wszystkie wspólnoty chrześcijańskie swojej epoki.
Przyjmowanie nie-Żydów bez ogólnego obowiązku przyjęcia wszystkich zwyczajów Prawa stanowi zagadnienie zasadnicze. Spotkanie jerozolimskie opisane w Galatów 2 i Dziejach 15 oznacza etap tej dyskusji. Spór w Antiochii między Pawłem a Piotrem, opisany przez Pawła, ukazuje konkretne znaczenie wspólnego stołu, tożsamości religijnej i jedności wierzących różnego pochodzenia.
Listy Pawła i narodziny myśli chrześcijańskiej
Pisma Pawła należą do najstarszych zachowanych dokumentów chrześcijańskich. Badacze powszechnie uznają siedem listów za bezpośrednio związane z jego działalnością: do Rzymian, dwa do Koryntian, do Galatów, do Filipian, pierwszy do Tesaloniczan i do Filemona. Inne listy przypisane jego imieniu należą do historii tradycji pawłowej, przy czym ich autorstwo i datowanie są przedmiotem dyskusji. Rozróżnienie to nie umniejsza ich miejsca w chrześcijańskich Bibliach.
Pierwszy List do Koryntian ukazuje Pawła wobec rywalizacji, nieporządku podczas zgromadzeń i pytań o zmartwychwstanie. Słynny rozdział 13 o miłości znajduje się pośród tych problemów: miłość, o której mówi, nie jest zwykłym uczuciem, lecz zasadą mającą przemieniać relacje między członkami wspólnoty. List do Galatów podkreśla wolność w Chrystusie i problem odbudowywania barier, które Ewangelia zachęca przekraczać.
W Liście do Rzymian Paweł rozwija ambitną refleksję o grzechu, łasce, wierze, sprawiedliwości Boga i relacji Izraela z narodami. Jego sformułowania zasilą wielkie spory teologiczne historii Zachodu. Trzeba je jednak czytać z uwzględnieniem adresata i sytuacji: zdania o Prawie lub uczynkach nie można odrywać od toku argumentacji, w którym apostoł je umieszcza.
Krzyż, zmartwychwstanie i nadzieja
Centrum głoszenia Pawła stanowi śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. W Pierwszym Liście do Koryntian, w rozdziale 15, Paweł przekazuje dawne wyznanie wiary wymieniające świadków Zmartwychwstałego. Sam wpisuje się w tę ciągłość, przypominając zarazem wyjątkową historię swojego powołania. Zmartwychwstanie nie jest u niego tematem drugorzędnym: nadaje sens chrześcijańskiej nadziei i rozumieniu nowego życia.
Krzyż, zwłaszcza w pierwszych rozdziałach tego samego listu, odwraca zwykłe kryteria prestiżu i potęgi. Paweł nie przedstawia życia chrześcijańskiego jako zakamuflowanego awansu społecznego. Jego własna posługa przebiega w zmęczeniu, konfliktach, podróżach i kruchości. Kontrast między ludzką słabością a działaniem Boga powraca w kilku ustępach listów.
Jego myśl wiąże także nadzieję z wymogiem solidarności. Zbiórka dla wierzących w Jerozolimie, wspominana w listach, ujawnia wagę jedności przekraczającej różnice między miastami i sytuacjami życiowymi. Dla Pawła przyjęta wiara powinna przynosić konkretne skutki w relacjach i pomocy udzielanej innym.
Rzymskie męczeństwo i atrybuty świętego Pawła
Tradycja chrześcijańska umieszcza śmierć Pawła w Rzymie za panowania Nerona, w latach 60. I wieku. Dzieje Apostolskie kończą się jego pobytem w Rzymie, nie opisując egzekucji. Późniejsza pamięć przypisuje mu śmierć przez ścięcie, zwykle wiązaną z jego statusem obywatela rzymskiego według Dziejów. Wielkie rzymskie bazyliki poświęcone Piotrowi i Pawłowi świadczą o miejscu, jakie obaj apostołowie zajęli w pamięci miasta.
W sztuce chrześcijańskiej Paweł zwykle trzyma księgę i miecz. Księga przywołuje jego listy i nauczanie; miecz odsyła do opowieści o męczeństwie i może przypominać biblijny obraz słowa Bożego. Artyści często przedstawiają go z łysiejącym czołem i długą brodą — cechami odziedziczonymi po dawnych konwencjach, a nie po uwierzytelnionym portrecie.
Kalendarz rzymski łączy Pawła z Piotrem 29 czerwca, a 25 stycznia obchodzi jego nawrócenie. Święta te pozwalają rozważać dwa uzupełniające się aspekty jego życia: apostolskie świadectwo aż do śmierci oraz przemianę wewnętrzną, która skierowała go na drogi świata śródziemnomorskiego. Czytelnik odkrywa w jego listach człowieka zaangażowanego całym sobą, ożywianego przekonaniem przekraczającym granice, które nie usuwa rzeczywistości sporów i trudności.
Źródła i bibliografia
Teksty Pawła: Galatów 1 o jego powołaniu, Galatów 2 o Jerozolimie i Antiochii, 1 Koryntian 13 o miłości i 1 Koryntian 15 o zmartwychwstaniu.
Dzieje Apostolskie: Dzieje 9 o drodze do Damaszku, Dzieje 15 o spotkaniu w Jerozolimie, Dzieje 28 o pobycie Pawła w Rzymie.
Benedykt XVI, audiencja z 10 września 2008 roku o apostolstwie Pawła, oraz audiencja z 24 września 2008 roku o jego relacjach z apostołami.
Ilustracja: El Greco, Święty Paweł (koniec XVI–początek XVII wieku), materiał z domeny publicznej.






























