Przejdź do treści
AeternumAeternum
Święta Teresa Benedykta od Krzyża
Historyczna fotografia Edyty Stein, świętej Teresy Benedykty od Krzyża, około 1920 roku

Święci

Święta Teresa Benedykta od Krzyża

Czas czytania: 5 min

Święta Teresa Benedykta od Krzyża, urodzona jako Edyta Stein, jest niemiecką filozofką żydowskiego pochodzenia, która została katolicką karmelitanką i została zamordowana w Auschwitz w sierpniu 1942 roku. Historia nie sprowadza się ani do nawrócenia religijnego, ani do śmierci: prowadziła rzeczywistą karierę intelektualną w nurcie fenomenologicznym, rozważała osobę ludzką i wczucie, nauczała i pisała o miejscu kobiet. Dojście nazizmu brutalnie zmienia warunki życia. Wybór karmelu i śmierć podczas Zagłady trzeba badać razem, nie zapominając, że prześladowanie jest wymierzone w żydowskie pochodzenie. Pamięć stała się wymagającym symbolem spotkania judaizmu z chrześcijaństwem i godności każdej osoby.

Życie 12 października 1891 – 9 sierpnia 1942
Narodziny Breslau, dzisiejszy Wrocław, w rodzinie żydowskiej
Wykształcenie Filozofia, szkoła fenomenologiczna Husserla
Życie zakonne Karmelitanka bosa, imię Teresa Benedykta od Krzyża
Śmierć Auschwitz-Birkenau, ofiara prześladowania nazistowskiego
Święto 9 sierpnia; współpatronka Europy od 1999 roku

Edyta Stein, żydowskie dzieciństwo we Wrocławiu

Edyta Stein rodzi się 12 października 1891 roku we Wrocławiu, wówczas niemieckim Breslau, dziś mieście w Polsce. Jest najmłodsza w żydowskiej rodzinie jedenaściorga dzieci. Ojciec umiera, gdy jest bardzo młoda, a matka przejmuje rodzinne przedsiębiorstwo, wychowując dzieci. Żydowska tradycja religijna i przykład matki należą do wychowania.

Jako nastolatka Edyta przechodzi okres oddalania się od praktyk religijnych. Kontynuuje jednak wymagającą naukę i rozwija zainteresowanie pytaniami o człowieka, świadomość i miejsce kobiet w społeczeństwie. Droga intelektualna zaczyna się więc przed zbliżeniem do katolicyzmu.

Interesuje się ruchami na rzecz praw kobiet i kontynuuje studia w świecie, gdzie kobiety napotykają liczne przeszkody w dostępie do karier akademickich. Wymiar w pełni należy do biografii i rozjaśnia późniejsze prace o wychowaniu.

Fenomenologia i zagadnienie wczucia

Edyta studiuje w Getyndze u filozofa Edmunda Husserla, jednej z głównych postaci fenomenologii. Szkoła próbuje ściśle opisywać sposób ukazywania się rzeczy świadomości. Edytę szczególnie interesuje sposób rozumienia przez jedną osobę doświadczenia przeżywanego przez drugą.

Rozprawa doktorska dotyczy zagadnienia wczucia. Praca nie polega na ogólnym zalecaniu życzliwości. Bada precyzyjne pytanie filozoficzne: jak rozpoznać innego jako osobę posiadającą własne życie wewnętrzne, odrębne od naszego, a zarazem móc uzyskać dostęp do czegoś z jej doświadczenia?

Podczas I wojny światowej Edyta pracuje także jako pielęgniarka w szpitalu wojskowym. Doświadczenie konfrontuje z chorobami, ranami i śmiercią. Kontynuuje następnie studia i zostaje asystentką Husserla, zanim próbuje rozwijać badania niezależnie.

Lektura Teresy z Ávili i chrzest w 1922 roku

Religijna droga Edyty rozwija się poprzez spotkania, lektury i refleksję nad wiarą ludzi z otoczenia. Śmierć przyjaciela Adolfa Reinacha podczas wojny, a następnie spotkanie z chrześcijańską wdową zajmują ważne miejsce w opowieściach o nawróceniu. Edyta odkrywa sposób przeżywania cierpienia przyciągający uwagę.

W 1921 roku czyta Księgę życia Teresy z Ávili, co oznacza decydujący etap drogi. Prosi następnie o chrzest w Kościele katolickim i przyjmuje go 1 stycznia 1922 roku. Wybór religijny pozostaje osobisty i nie powinien być interpretowany jako wymazanie żydowskiej historii rodzinnej.

Decyzja wstrząsa relacjami z matką. Listy i opowieści biograficzne świadczą o trwającym uczuciu mimo bólu i różnic religijnych. Edyta nie przestaje uznawać przynależności do swojego narodu, zagadnienia nabierającego nowej powagi z nadejściem nazizmu.

Nauczanie i pisma o osobie ludzkiej

Po chrzcie Edyta uczy w placówkach katolickich i wygłasza wykłady poświęcone zwłaszcza wychowaniu i miejscu kobiet. Kontynuuje badania filozoficzne i tłumaczy teksty Newmana oraz Tomasza z Akwinu. Praca szuka dialogu tradycji chrześcijańskiej z pytaniami filozofii nowoczesnej.

Rozważa formację osoby, relację ciała i życia wewnętrznego oraz sposób rozwijania ludzkiej wolności w relacjach z innymi. Prace nie są drugorzędnymi dodatkami do powołania religijnego. Stanowią rzeczywisty wkład intelektualny w debaty epoki.

Bariery dla kobiet w karierach uniwersyteckich, a następnie antysemickie środki pojawiające się w Niemczech ograniczają możliwości kontynuacji nauczania. Kontekst polityczny zaczyna narzucać osobistym planom przeszkody niewynikające już z samych wyborów.

Wstąpienie do karmelu po dojściu nazistów do władzy

W 1933 roku ustawy i środki reżimu nazistowskiego uderzają w osoby żydowskiego pochodzenia. Edyta traci możliwość kontynuowania nauczania na wcześniejszych warunkach. W październiku tego samego roku wstępuje do karmelu w Kolonii, a następnie otrzymuje imię zakonne Teresa Benedykta od Krzyża. Wybór klasztoru odpowiada dawnemu powołaniu, lecz wpisuje się odtąd w epokę prześladowania.

W karmelu kontynuuje modlitwę i część pracy intelektualnej. Pisze zwłaszcza Byt skończony a byt wieczny, a następnie pracuje nad Wiedzą Krzyża, dziełem poświęconym nauczaniu Jana od Krzyża. Teksty pokazują, że nie wyrzeka się filozofii po wstąpieniu do życia zakonnego.

Noc kryształowa w listopadzie 1938 roku ujawnia nasilenie antysemickiej przemocy. Przełożeni karmelu próbują chronić Edytę, organizując wyjazd do Niderlandów. Ostatecznie przybywa do karmelu w Echt, gdzie dołączy siostra Róża.

Aresztowanie w Niderlandach i Auschwitz

Niemiecka okupacja Niderlandów naraża Żydów na prześladowanie i deportację. Mimo katolickiego życia zakonnego Edyta pozostaje celem rasowej polityki reżimu nazistowskiego. W sierpniu 1942 roku, po publicznym proteście niderlandzkich biskupów katolickich przeciw deportacjom, Gestapo aresztuje kilku katolików żydowskiego pochodzenia, w tym Edytę i siostrę Różę.

Obie kobiety trafiają do obozu Westerbork, a następnie zostają deportowane do Auschwitz. Edyta Stein zostaje zamordowana w tym systemie zagłady 9 sierpnia 1942 roku wraz z siostrą i niezliczonymi innymi ofiarami. Chrzest nie zmienił dla prześladowców kategorii rasowej determinującej decyzję o deportacji.

Opowiadanie tego końca wymaga wielkiej precyzji. Edyta jest ofiarą Zagłady, zbrodni eksterminacji wymierzonej w naród żydowski. Katolicka pamięć o męczeństwie należy do duchowej historii, lecz nie powinna usuwać rzeczywistości prześladowania antysemickiego ani cierpienia innych zamordowanych wraz z nią.

Kanonizacja i europejska pamięć o Edycie Stein

Edyta Stein zostaje beatyfikowana w 1987 roku, a kanonizowana przez Jana Pawła II w 1998. W 1999 roku papież ogłasza ją współpatronką Europy wraz z Brygidą Szwedzką i Katarzyną ze Sieny. Wybór ma uczcić poszukiwanie prawdy, godność kobiety i filozofki oraz świadectwo wobec nazistowskiej przemocy.

Jej święto obchodzi się 9 sierpnia. W przedstawieniach chrześcijańskich nosi habit karmelu lub pojawia się na portrecie fotograficznym, niekiedy z krzyżem lub księgą. Zachowane fotografie i pisma pozwalają odkryć rzeczywistą osobowość za obrazami nabożeństwa.

Dziedzictwo Edyty Stein odczytuje się w kilku dziedzinach: fenomenologii, refleksji o osobie ludzkiej, miejscu kobiet w nauczaniu i dialogu judaizmu z chrześcijaństwem. Droga zachęca do obrony godności każdego życia ludzkiego przed ideologiami próbującymi określać wartość osoby przez pochodzenie.

Źródła i odniesienia historyczne

Stolica Apostolska, oficjalna biografia Teresy Benedykty od Krzyża opublikowana podczas kanonizacji, studia, karmel, prześladowanie i deportacja.

Jan Paweł II, Spes aedificandi, 1 października 1999, ogłoszenie trzech współpatronek Europy.

Edyta Stein, O zagadnieniu wczucia, Byt skończony a byt wieczny i Wiedza Krzyża, główne dzieła filozoficzne i duchowe.

Jan Paweł II, homilia kanonizacyjna z 11 października 1998 roku.

Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat