Przejdź do treści
AeternumAeternum
Apostoł Judasz Iskariota
Judasz Iskariota zdradza Jezusa pocałunkiem, fresk Giotta, około 1304–1306

Apostołowie

Apostoł Judasz Iskariota

Czas czytania: 6 min

Judasz Iskariota należy do Dwunastu wybranych przez Jezusa, lecz jego imię stało się nierozłączne z aresztowaniem Chrystusa. Cztery Ewangelie przedstawiają go jako tego, który wydaje Mistrza władzom, podając zarazem opowieści i interpretacje niepokrywające się w pełni. Mateusz wspomina trzydzieści srebrników i wyrzuty sumienia; Jan wiąże go ze wspólną sakiewką uczniów; Łukasz podkreśla rolę szatana w wydarzeniach. Koniec Judasza również jest inaczej opisany u Mateusza i w Dziejach. Aby zrozumieć tę postać, należy precyzyjnie czytać każde świadectwo, unikać wymyślonych wyjaśnień psychologicznych i odróżniać odpowiedzialność jednego ucznia od wszelkiego zbiorowego oskarżenia narodu żydowskiego.

Tożsamość Członek Dwunastu przed Męką
Imię Judasz, zwany Iskariotą, etymologia dyskutowana
Źródła Mk 14; Mt 26–27; Łk 22; J 12–13 i 18
Decydujący czyn Wydaje Jezusa władzom podczas Męki
Opowieści o śmierci Mt 27 i Dz 1, odrębne przedstawienia
Następstwo apostolskie Maciej wybrany według Dz 1

Judasz, uczeń zaliczony do Dwunastu

Ewangelie synoptyczne wymieniają Judasza Iskariotę na listach dwunastu apostołów, zwykle na ostatnim miejscu. Pozycja ta wiąże się ze sposobem, w jaki autorzy retrospektywnie opowiadają o jego roli w aresztowaniu Jezusa. Judasz nie jest jednak zewnętrzną postacią pojawiającą się wyłącznie w chwili Męki: został wybrany spośród uczniów i dzielił ich wędrowne życie.

Jego przydomek Iskariota pozostaje trudny do pewnego wyjaśnienia. Jedna hipoteza wiąże go z Keriot, miejscowością w Judei, i mógłby oznaczać „człowieka z Keriot”. Inne propozycje łączą go ze słownictwem oznaczającym sztylet lub sykariuszy. Żadna z tych etymologii sama nie pozwala ustalić jego kariery, poglądów politycznych ani dokładnego pochodzenia.

Konieczne jest również odróżnienie Judasza Iskarioty od Judy Tadeusza, innego ucznia, którego dawne imiona mogą brzmieć podobnie. Rozdział 14. Ewangelii Jana wyraźnie zaznacza, że Juda zadający pytanie podczas ostatniej wieczerzy nie jest Iskariotą.

Posiłek w Betanii i kwestia sakiewki

Rozdział 12. Ewangelii Jana opowiada o posiłku w Betanii, podczas którego Maria wylewa wonny olejek na stopy Jezusa. Judasz protestuje wobec kosztu olejku i wspomina możliwość przekazania pieniędzy ubogim. Narrator interpretuje ten sprzeciw, stwierdzając, że Judasz trzymał wspólną sakiewkę i źle nią zarządzał. Portret ten pojawia się w czwartej Ewangelii i ma szczególną funkcję w jej narracji.

Ewangelie synoptyczne również przedstawiają scenę namaszczenia w Betanii, lecz różnią się osoby kwestionujące gest i sposób umieszczenia wydarzenia. Zestawienie tych opowieści wymaga poszanowania ich konstrukcji literackiej. Nie należy przekształcać wszystkich wariantów w jedną scenę, której każdy szczegół byłby identyczny w każdej księdze.

Pieniądze stają się głównym tematem pamięci o Judaszu, lecz Nowy Testament nie daje pełnej analizy psychologicznej jego motywów. Teksty przede wszystkim starają się opowiedzieć o zbliżaniu się Męki i kontraście między wiernością oczekiwaną od uczniów a czynem tego, który wyda Jezusa.

Trzydzieści srebrników u Mateusza

Rozdział 26. Ewangelii Mateusza opowiada, że Judasz udaje się do arcykapłanów i uzgadnia kwotę trzydziestu srebrników za wydanie Jezusa. Szczegół ten należy do własnej narracji pierwszej Ewangelii i zostanie podjęty w znacznej części sztuki chrześcijańskiej. Monety i sakiewka stają się odtąd atrybutami natychmiast kojarzonymi z Judaszem.

Liczba i jej związek z dawnym Pismem Świętym wywołały liczne komentarze. Mateusz wiąże wydarzenia Męki z tekstami prorockimi i obrazami Starego Testamentu. Wymienioną kwotę należy więc czytać w tym zbiorze literackim, nie twierdząc, że wyczerpująco wyjaśnia wszystkie zamiary Judasza.

Marek i Łukasz również opisują decyzję wydania Jezusa, lecz inaczej rozwijają okoliczności. Rozdział 22. Ewangelii Łukasza podkreśla zwłaszcza wejście szatana w Judasza. Sformułowania te mają własny sens teologiczny i nie upoważniają do tworzenia całkowicie pewnej współczesnej psychologii postaci.

Ostatnia wieczerza i gest chleba

Opisy ostatniej wieczerzy ukazują Jezusa wśród uczniów, gdy zbliża się Męka. Synoptycy wspominają objawienie, że jeden z biesiadników Go wyda. Każdy musi wtedy zastanowić się nad własną wiernością. Opowieść podkreśla wagę zerwania pochodzącego z najbliższego kręgu Chrystusa.

Rozdział 13. Ewangelii Jana buduje scenę w szczególnie rozwinięty sposób. Jezus myje stopy uczniów, a następnie zapowiada zdradę. Uczeń, którego Jezus miłował, pyta o tożsamość tego, który ma działać; Jezus podaje Judaszowi kawałek chleba. Ten następnie opuszcza posiłek w scenie, którą narrator obdarza silnym znaczeniem symbolicznym.

Gest chleba i wyjście Judasza inspirowały wiele dzieł, lecz należy je czytać w kontekście Janowej mowy o miłości i służbie. Judasz zrywa ze wspólnotą dokładnie wtedy, gdy Jezus daje swoim naukę o wierności i darze z siebie.

Pocałunek i aresztowanie Jezusa

Ewangelie synoptyczne opisują Judasza przychodzącego do ogrodu z tymi, którzy mają aresztować Jezusa. Pocałunek, którym wskazuje Mistrza, staje się jednym z najbardziej przejmujących motywów Męki. Gest zwykle związany z bliskością i przyjaźnią otrzymuje przeciwne znaczenie, gdy służy wydaniu wskazywanej osoby.

Rozdział 18. Ewangelii Jana również opisuje przybycie Judasza z ludźmi mającymi aresztować Jezusa, lecz nadaje scenie inną strukturę i nie stawia pocałunku w centrum identyfikacji. Opowieści ewangeliczne wyrażają zatem różnymi wyborami to samo podstawowe wydarzenie: aresztowanie Jezusa w kontekście Męki.

Błędem byłoby wykorzystywanie gestu Judasza do przypisywania narodowi żydowskiemu zbiorowej odpowiedzialności. Jezus, Judasz i pierwsi uczniowie sami należą do żydowskiego świata I wieku. Sceny Męki dotyczą osób i władz umieszczonych w określonej historii, a nie dziedzicznej winy narodu.

Śmierć Judasza według Mateusza i Dziejów

Rozdział 27. Ewangelii Mateusza podaje, że Judasz odczuwa wyrzuty sumienia po wydaniu Jezusa. Próbuje zwrócić trzydzieści srebrników, a następnie odbiera sobie życie. Opowieść wiąże pieniądze z polem nabytym przez przywódców religijnych, które otrzymuje nazwę „pola krwi”. Narracja podkreśla powagę konsekwencji jego czynu i niezdolność znalezienia wyjścia.

Pierwszy rozdział Dziejów daje inne przedstawienie. Piotr przypomina rolę Judasza, a następnie wspomina jego koniec i nabycie pola w słowach nieodpowiadających we wszystkich szczegółach opowieści Mateusza. W niektórych tradycjach harmonizowano te dwa fragmenty, lecz czytelnik zyskuje, poznając różnice, zamiast ukrywać je za rekonstrukcją przedstawianą jako pewna.

Żaden z tych tekstów nie pozwala twierdzić, że znamy całość wewnętrznego doświadczenia Judasza. Pytanie o jego ostateczny los należy do refleksji teologicznej, a nie do faktu, który czytelnik mógłby wywieść z kilku scen. Pismo opisuje jego czyn i konsekwencje bez podawania wyczerpującej biografii psychologicznej.

Maciej zastępuje Judasza w gronie Dwunastu

Na początku Dziejów wspólnota zgromadzona w Jerozolimie stara się przywrócić liczbę Dwunastu po odejściu Judasza. Piotr przypomina warunki tego apostolskiego świadectwa: towarzyszenie Jezusowi od początku działalności do wydarzeń wielkanocnych. Zaproponowano dwóch mężczyzn, Józefa zwanego Barsabą i Macieja. Po modlitwie los wskazuje Macieja.

Opowieść pokazuje symboliczne znaczenie liczby Dwunastu w związku z Izraelem. Wybór Macieja nie oznacza jedynie administracyjnego zastąpienia przywódcy; wyraża wolę kontynuowania świadectwa o Jezusie we wspólnocie ukształtowanej pamięcią apostołów.

Rozróżnienie to wyjaśnia, dlaczego niektóre przedstawienia Dwunastu ukazują Macieja, a nie Judasza Iskariotę. Obie listy nie odnoszą się do dokładnie tego samego momentu historii: ziemskiego życia Jezusa i wspólnoty zgromadzonej po Wielkanocy.

Recepcja Judasza w sztuce i późniejszych pismach

Artyści zachodni przedstawiali Judasza trzymającego sakiewkę, odsuniętego od pozostałych uczniów lub odchodzącego od stołu ostatniej wieczerzy. Niektóre dzieła nadają mu odmienny ubiór, aby uczynić go rozpoznawalnym. Konwencje te rozwijały się w różnych kontekstach religijnych i społecznych i nie stanowią historycznych portretów człowieka I wieku.

Dawna i średniowieczna literatura chrześcijańska opracowała wiele opowieści o jego motywach i końcu. Tekst apokryficzny znany jako Ewangelia Judasza, powstały w II wieku w odmiennym środowisku religijnym, nadaje postaci bardzo inną interpretację. Stanowi świadectwo sporów późniejszych od Ewangelii kanonicznych i nie może być czytany jako współczesny uczniowi dziennik.

Aby zrozumieć Judasza Iskariotę, należy wrócić do Mk 14, Mt 26–27, J 13 i Dz 1. Źródła te ukazują postać uwikłaną w historię Męki i pamięć pierwszych wspólnot. Uważna lektura pozwala uchwycić powagę jego roli bez przypisywania mu zamiarów ani losu, których teksty nie pozwalają ustalić.

Źródła i odnośniki

Ewangelie: Mk 14; Mt 26; Mt 27; J 13, różne opowieści o zdradzie.

Dzieje Apostolskie, rozdział 1, wersety 15–26, śmierć Judasza i wybór Macieja.

Benedykt XVI, audiencja generalna z 18 października 2006 roku o Judaszu Iskariocie i Macieju.

Sobór Watykański II, Nostra aetate, nr 4, odrzucenie zbiorowej winy Żydów za Mękę.

Ilustracja historyczna: Giotto, Pocałunek Judasza, fresk około 1304–1306, dzieło w domenie publicznej.

Koszyk 0

Twój koszyk czeka na Ciebie

Odkryj nasze produkty
Płatność w 3 lub 4 ratach bez dodatkowych opłat