Wat betekende de ankh echt in het oude Egypte?

De ankh is bovenal een geschreven woord. Voordat het teken ☥ een van de bekendste emblemen van het oude Egypte werd, werd het in het hiërogliefenschrift gebruikt om het Egyptische woord ꜥnḫ, «leven», en het werkwoord «leven» weer te geven. De symbolische kracht ervan komt precies uit deze functie voort: wanneer een god een ankh vasthoudt, toont het beeld geen «geheime sleutel» in moderne zin, maar belichaamt het het leven zelf.

Dit onderscheid helpt om het teken te begrijpen zonder opeenstapeling van latere interpretaties. De ankh werd inderdaad als amulet gedragen, symbolisch aan koningen aangeboden, in rituele voorwerpen verwerkt en eeuwen later opnieuw gebruikt door de christenen van Egypte. Interpretaties die er daarentegen de vereniging van het mannelijke en het vrouwelijke, een interdimensionale poort of een buitenaards artefact in zien, komen niet uit de egyptologie.

Wat betekent het woord ankh?

Het teken wordt doorgaans getranslitereerd als ꜥnḫ. Het wordt gebruikt om de ideeën leven, leven, levend te schrijven en wordt bij uitbreiding een visueel symbool van het leven.

Het Metropolitan Museum of Art formuleert het heel eenvoudig: de ankh wordt als hiëroglief gebruikt om «live», «alive» of «life» te schrijven en wordt vervolgens een populair symbool van het leven in het algemeen. Deze functie is zowel in het schrift als in de religieuze iconografie aangetoond. Het Met bewaart onder meer een grote ceremoniële faience-ankh uit de 18e dynastie, afkomstig uit het graf van Thoetmosis IV.

We moeten dus beginnen met de lexicale betekenis voordat we naar een verborgen symboliek zoeken. De ankh betekent leven omdat het teken ook zo in de Egyptische taal functioneert.

Is de ankh werkelijk zeer oud?

Ja.

Het Met bewaart een opmerkelijke libatieschaal uit de 1e dynastie, rond 3100–2900 v.Chr.. De vorm combineert twee hiërogliefische armen die de ka uitdrukken met een ankh-teken, «leven» of «leven». Het museum stelt voor het geheel te begrijpen als een formule in de trant van «leven aan jouw ka» of eventueel als een eigennaam.

Dit object laat zien dat het teken al aan het begin van de Egyptische dynastieke geschiedenis in de taal en het rituele denken is geïntegreerd. De beschrijving van het Met vermeldt dat het vat bedoeld was om een zuiverende vloeistof, waarschijnlijk water, uit te schenken, waaraan de hiërogliefische vorm een extra rituele dimensie gaf.

In het Oude Rijk verschijnt de ankh al duidelijk in de koninklijke iconografie. Een beeld van koning Sahure, rond 2458–2446 v.Chr., toont een plaatselijke godheid die de vorst een ankh aanbiedt: het museum identificeert dit expliciet als het hiëroglief dat «leven» betekent.

Waarom houden de goden de ankh vast?

Omdat ze worden afgebeeld als degenen die het leven bezitten en schenken.

In de Egyptische kunst kan een godheid de ankh in de hand houden, hem naar de koning uitstrekken of hem naar diens gezicht brengen. Het gebaar geeft aan dat het leven van de vorst afhankelijk is van de goddelijke machten en dat deze het hem schenken.

Dit beeld is al zichtbaar in het Oude Rijk. De beeldengroep van Sahure in The Met stelt een provinciale god voor die de ankh aan de koning aanbiedt.

In de tijd van Achnaton eindigen de stralen van de zonneschijf Aton in kleine handen. In sommige scènes houdt een van deze handen een ankh bij de neus van de koning. The Met beschrijft de ankh dan als het « symbool van leven ». Het beeld brengt zo zonlicht en van de god ontvangen leven samen, zonder dat we ons een echte technologie of een echt ademhalingsinstrument hoeven voor te stellen.

Betekent de ankh « levensadem »?

De associatie is begrijpelijk wanneer het teken voor de neus of mond van de koning wordt afgebeeld, maar precisie blijft geboden.

De primaire betekenis van het hiëroglief blijft « leven ». In sommige scènes kan het feit dat de ankh voor het gezicht wordt gehouden natuurlijk naar de levensadem verwijzen. Dat betekent niet dat het woord zelf uitsluitend « adem » zou betekenen.

In de Egyptische religie zijn afbeelding en schrift nauw met elkaar verbonden. Een hiëroglief kan in de scène bijna een voorwerp worden: wat « leven » schrijft, kan worden vastgehouden, aangeboden en visueel doorgegeven.

Deze manier om het teken en de afbeelding te integreren is typerend voor de faraonische kunst. University College London herinnert eraan dat het hiërogliefenschrift en de monumentale afbeelding deel uitmaken van één visuele taal, waarin de tekens rechtstreeks deelnemen aan de uitgebeelde handeling.

Vertegenwoordigt de ankh het aardse leven of het leven na de dood?

Beide contexten bestaan.

De ankh is niet uitsluitend funerair. Het teken wordt geassocieerd met de levende koning, de goden en de zegeningen die in de tempels worden verleend. Maar de voortzetting van het leven na de dood is eveneens een centraal thema van de Egyptische religie, wat de aanwezigheid ervan in graven, grafgiften en amuletten verklaart.

Het is beter om te spreken van leven en levenscontinuïteit dan om elke ankh automatisch met « onsterfelijkheid » te vertalen.

Afhankelijk van de context kan het teken het aan de koning geschonken leven, een wensformule, de duur van het bestaan of de belofte van hernieuwd leven in het hiernamaals uitdrukken.

Droegen de Egyptenaren daadwerkelijk amuletten in de vorm van een ankh?

Ja.

De ankh wordt ook een amuletmotief. University College London vermeldt ankh-amuletjes vanaf het einde van het Oude Rijk en de Eerste Tussenperiode, met een bijzondere populariteit tijdens de 18e dynastie.

Het Digital Egypt for Universities deelt het heel duidelijk in bij de «symbols of power» en vertaalt ꜥnḫ als «life».

Dit gebruik als amulet is dus historisch. Het is daarentegen anachronistisch om te beweren dat een ankh-amulet noodzakelijkerwijs diende om «negatieve energieën af te weren», «de aura te zuiveren» of «de chakra’s te genezen», omdat daarmee hedendaagse terminologie op antieke voorwerpen wordt geprojecteerd.

Zie Wat zijn de verschillen tussen een amulet en een talisman? om het verschil tussen een amulet en een talisman te begrijpen.

Beschermde de ankh tegen ziekten?

De relatie met het leven kan het teken vanzelfsprekend een gunstige, beschermende of regenererende waarde geven. Maar de bronnen maken het niet mogelijk om er een universele medische functie aan toe te schrijven.

Het oude Egypte kende geneeskunde, therapeutische rituelen en veel verschillende soorten amuletten. Bepaalde tekens kunnen voorkomen in contexten van gezondheid of bescherming.

Het is echter te stellig om de ankh te omschrijven als een «genezingsinstrument» dat artsen zouden hebben gebruikt om helende energieën te kanaliseren.

Wat we bij de bewaard gebleven voorwerpen kunnen aantonen, is het verband met het leven, het gebruik als amulet en de associatie met de goden en het koningschap.

Waar komt de vorm van de ankh vandaan?

Hier begint de onzekerheid pas echt.

We kennen de betekenis van het teken zeer goed. We weten veel minder zeker welk voorwerp of welke vorm als model voor de tekening heeft gediend.

De egyptoloog Alan Gardiner stelde voor om er een sandaalriem in te herkennen. Deze hypothese steunt op de vorm van het teken en op taalkundige verbanden, maar is niet definitief bewezen.

Er zijn andere hypothesen voorgesteld. Het British Museum wijst er met name op dat sommige onderzoekers de ankh in verband hebben gebracht met een handspiegel met een T-vormig handvat, terwijl de traditionele interpretatie er eerder een sandaalriem in ziet. De gelijkenis met Egyptische spiegels is reëel, maar geen van deze verklaringen kan als definitief bewezen worden beschouwd. De beschrijving van spiegel EA22830 van het British Museum bespreekt dit debat expliciet.

Het belangrijke punt is dus paradoxaal genoeg heel eenvoudig: we kennen de betekenis van de ankh beter dan de precieze oorsprong van zijn vorm.

Vertegenwoordigt de ankh de vereniging van het mannelijke en het vrouwelijke?

Deze interpretatie is zeer verbreid binnen de moderne esoterie, maar is niet de gebruikelijke vertaling van het teken in Egyptische bronnen.

Men legt dan uit dat de lus het vrouwelijke zou voorstellen en het verticale deel het mannelijke, waarbij hun vereniging het leven voortbrengt. De redenering is aantrekkelijk omdat ze overeenkomt met de algemene betekenis van het symbool.

Maar een coherente symbolische interpretatie is niet automatisch een oud-Egyptische interpretatie.

Egyptologen lezen de ankh niet als een expliciet anatomisch diagram van de seksuele vereniging. Het is beter deze interpretatie voor te stellen als een moderne esoterische meditatie, niet als de verloren ontcijfering van de Egyptische priesters.

Is de ankh een «sleutel»?

Niet oorspronkelijk.

De uitdrukkingen «sleutel van het leven», «sleutel tot het leven» of «sleutel van de Nijl» zijn populair geworden omdat de vorm van de ankh vaag doet denken aan die van een sleutel met een ring.

Maar het teken ontleent zijn Egyptische naam niet aan een woord dat «sleutel» betekent.

De moderne uitdrukking «sleutel van het leven» moet dus worden begrepen als een suggestieve bijnaam: het teken is in de eerste plaats het hiëroglief voor leven en niet de gedocumenteerde afbeelding van een Egyptische sleutel.

Men kan «sleutel van het leven» als moderne bijnaam gebruiken, op voorwaarde dat men er geen antieke etymologie van maakt.

Spraken de Egyptenaren over een «sleutel van de mysteries»?

Niets rechtvaardigt dat men er een traditionele formule uit het faraonische Egypte van maakt.

De uitdrukking behoort vooral tot moderne esoterische herinterpretaties, die de ankh veranderen in een instrument om toegang te krijgen tot geheimen, onzichtbare niveaus of initiatie.

Deze interpretaties kunnen binnen een recent occultistisch systeem symbolische waarde hebben. Ze vervangen niet de gedocumenteerde betekenis van het teken.

Het oude Egypte had zijn tempels, priesterlijke kennis, riten en initiatieteksten in brede zin; dat betekent niet dat elk Egyptisch symbool een «sleutel» vormde in de occultistische betekenis van de 19e of 20e eeuw.

Werd de ankh met water geassocieerd?

Ja, in bepaalde rituele en iconografische contexten, maar niet omdat het de «sleutel van de Nijl» zou zijn.

De libatieschaal uit de 1e dynastie, die in het Met wordt bewaard, verbond het teken met een zuiverende vloeistof, waarschijnlijk water.

In sommige tempelscènes kunnen rituele waterstralen ook worden gestileerd in de vorm van kleine ankhtekens en andere hiërogliefen van zegening. Het beeld drukt dan levenschenkend water uit.

De relatie tussen water en leven is dus volkomen coherent binnen het Egyptische denken. Het is echter niet nodig om de oorsprong van het teken te zoeken in de vorm van de Nijl of in een hydraulische voorziening.

Waarom wordt de ânkh samen met de djed en de was-scepter aangetroffen?

Omdat deze drie tekens samen een geheel van koninklijke en goddelijke wensen kunnen vormen.

De djed drukt stabiliteit uit. De was drukt overheersing of macht uit. De ânkh drukt het leven uit.

Het Metropolitan Museum bewaart een voorwerp waarop de ânkh, de djed en de was samenkomen. In de beschrijving wordt uitgelegd dat de combinatie een krachtig geheel van wensen vormt die door de koning aan een god of door een god aan de koning konden worden aangeboden. Dit stuk dateert uit de periode tussen de Late Periode en de Ptolemaeïsche tijd.

De triade is dus geen uitvinding van moderne esoterische winkels: de combinatie ervan heeft wel degelijk een Egyptische geschiedenis.

Houdt Ptah werkelijk de ânkh, de djed en de was samen vast?

Afbeeldingen van Ptah tonen regelmatig een samengestelde scepter waarin verschillende tekens worden gecombineerd, met name de djed en de was, en afhankelijk van de voorstelling ook de ânkh.

Deze iconografie verbindt de godheid met het leven, de stabiliteit en de macht.

Toch moeten we vermijden deze elementen te behandelen als drie onafhankelijke «energieën» in moderne zin. Het zijn tekens waarvan de taalkundige, religieuze en koninklijke betekenis nauw verbonden is met het beeld waarin ze voorkomen.

Houdt de ânkh verband met Isis en Horus?

Net als veel andere belangrijke Egyptische godheden kunnen Isis en Horus in religieuze kunst met de ânkh worden verbonden.

Maar de ânkh is niet hun exclusieve symbool.

Het teken wordt door talloze goden en godinnen vastgehouden omdat het precies datgene vertegenwoordigt wat een godheid kan schenken: het leven.

De ânkh voorstellen als een specifiek attribuut van Isis, Ra of Horus zou dus een veel bredere iconografie beperken.

Zie voor een ander Egyptisch symbool dat tegenwoordig vaak verkeerd wordt geïnterpreteerd: Wat het Oog van Horus werkelijk voorstelde in het oude Egypte.

Wat betekent de ânkh in de scènes met Achnaton?

Onder Achnaton wordt de zonneschijf Aton weergegeven door stralen die eindigen in handen. Verschillende van deze handen reiken ânkh-tekens naar de koninklijke familie.

The Met legt uit dat een hand de hiëroglief ânkh, «symbool van het leven», bij de neus van de koning kan houden.

Dit beeld sluit aan bij de Amarna-theologie: het licht van Aton wordt voorgesteld als de bron van het leven.

Het heeft geen zin om het voorwerp te interpreteren als een ademhalingsapparaat, een antenne of verloren technologie. De hiërogliefenschrifttekens bieden de sleutel tot de interpretatie al: de hand van de god schenkt het leven.

Hebben Egyptische spiegels iets met de ankh te maken?

De visuele gelijkenis tussen sommige spiegels en de ankh heeft de hypothesen over de oorsprong van het teken sterk gevoed.

Egyptische spiegels hebben inderdaad een schijf op een handvat en kunnen een vaag vergelijkbaar silhouet vormen.

Maar gelijkenis volstaat niet om te beweren dat de ankh «een spiegel voorstelt». Egyptische woorden en voorwerpen moeten in hun context worden bestudeerd.

De vraag naar de oorspronkelijke vorm blijft open, en het is beter deze onzekerheid te aanvaarden dan voor de meest verleidelijke verklaring te kiezen.

Was de ankh een echt voorwerp of alleen een hiëroglief?

Beide.

Het teken komt voor in het schrift en in afbeeldingen, maar er zijn ook driedimensionale voorwerpen in de vorm van een ankh gemaakt.

De omslag van dit artikel toont precies een ceremonieel instrument van faience dat is gevonden in het graf van Thoetmosis IV in de Vallei der Koningen. Het dateert uit circa 1396–1386 v.Chr. en draagt in het midden een koninklijke cartouche.

Het Metropolitan Museum of Art classificeert het als een ceremonieel voorwerp en herinnert eraan dat het geschreven teken «leven», «levend» of «leven» betekent.

Een ander houten ankh-model uit het Middenrijk, uit circa 1981–1802 v.Chr., wordt eveneens in het Met bewaard.

Waarvoor dienden voorwerpen in de vorm van een ankh?

Hun functie hangt af van de archeologische context.

Sommige zijn amuletten, andere modellen of funeraire voorwerpen, en weer andere ceremoniële instrumenten.

Er bestaat dus niet één «ankh-voorwerp» met door de hele Egyptische geschiedenis heen dezelfde eigenschappen.

Deze veelzijdigheid is kenmerkend voor het oude Egypte: een teken kan tegelijk een woord, afbeelding, voorwerp, wens, offergave en beschermend element zijn.

Gaf de ankh het eeuwige leven?

In afbeeldingen kan hij het leven uitdrukken dat door de goden wordt geschonken en de continuïteit van het bestaan. In amuletten en grafmeubilair maakt zijn aanwezigheid deel uit van een geheel van gunstige tekens die voor de overledene bestemd waren.

Toch zou het een verenging zijn om je voor te stellen dat het dragen van een ankh op zichzelf een mechanische «garantie» voor onsterfelijkheid vormde.

De Egyptische opvattingen over het hiernamaals berustten op een veel groter geheel: balsemingsrituelen, het behoud van het lichaam, offergaven, funeraire teksten, relaties met Osiris en de andere goden, het oordeel, de herinnering aan de naam en de instandhouding van de cultus.

De ankh drukt het leven krachtig uit; hij vat niet op zichzelf de volledige Egyptische dodencultus samen.

Hebben de Koptische christenen de ankh overgenomen?

Ja, maar ook hier moet het proces precies worden geformuleerd.

In het christelijke Egypte wordt de vorm van de ankh hergebruikt in het kruis met lus, of crux ansata. De gelijkenis tussen het oude teken voor «leven» en het christelijke kruis leende zich vanzelf voor een nieuwe interpretatie, gericht op het eeuwige leven en de wederopstanding.

Het British Museum bewaart bijvoorbeeld een Koptische stèle uit de 7e eeuw waarop kruisen met lus voorkomen. In de beschrijving van het museum staat uitdrukkelijk dat deze cruces ansatae zijn afgeleid van het Egyptische hiëroglief ânkh, dat «leven» betekent. De stèle van Abraham laat zo de christelijke herinterpretatie zien van een veel oudere vorm.

Deze formele continuïteit betekent niet dat het Koptische christendom de oude faraonische religie eenvoudigweg ongewijzigd heeft bewaard. Het teken wordt in een nieuw religieus kader geherinterpreteerd.

Is de ankh het christelijke kruis geworden?

Deze al te eenvoudige formulering moet worden vermeden.

Het christelijke kruis heeft zijn eigen geschiedenis, verbonden met de kruisiging van Jezus, en ontwikkelt zich in het Romeinse Rijk onafhankelijk van uitsluitend de Egyptische context.

In Egypte heeft de vorm van de ankh daarentegen wel bijgedragen aan een specifiek type christelijk kruis met lus.

Het gaat dus om een geval van hergebruik en plaatselijke transformatie, niet om de universele oorsprong van alle christelijke kruisen.

Waarom wordt de ankh zo belangrijk in de moderne esoterie?

Vanaf de 19e eeuw geven het Europese egyptomanie en de opkomst van het occultisme de faraonische symbolen een nieuw leven.

Archeologische ontdekkingen, musea, vertalingen van teksten en belangrijke occultistische syntheses maken van Egypte een belangrijke referentie voor de moderne westerse magie.

De ankh wordt dan een handig embleem van leven, inwijding, Egyptische wijsheid en spirituele continuïteit.

Occultisten uit de 19e en 20e eeuw namen het op in nieuwe beeldtradities. Deze herinterpretaties behoren tot de geschiedenis van het moderne occultisme en mogen niet worden verward met de oorspronkelijke faraonische betekenis.

Zie, om deze periode in haar context te plaatsen, Wat wordt er echt bedoeld met Hoge Magie?.

Kan de ankh worden gebruikt in een hedendaagse esoterische praktijk?

Ja, zolang u weet wat u met het symbool doet.

Als u het gebruikt als herinnering aan het leven, vitaliteit of continuïteit, blijft u dicht bij de gedocumenteerde Egyptische betekenis.

Als u er de functie van een poort, mannelijk-vrouwelijk evenwicht, aurabescherming of energetische activering aan toeschrijft, kiest u voor een moderne interpretatie.

Deze twee niveaus kunnen naast elkaar bestaan, maar mogen niet als identiek worden voorgesteld.

Een hedendaagse praktijk wordt interessanter wanneer de toevoegingen ervan openlijk worden erkend, in plaats van ze kunstmatig aan de priesters van het oude Egypte toe te schrijven.

Is de ankh een beschermingssymbool?

Het kan deel uitmaken van een beschermende context, vooral wanneer het als amulet wordt gedragen of met andere gunstige tekens wordt gecombineerd.

Maar de belangrijkste betekenis blijft het leven.

Het uitsluitend definiëren als « beschermingssymbool » zou vergelijkbaar zijn met het uitsluitend definiëren van de djed als een talisman tegen ongeluk: daarmee wordt een veel rijker religieus en taalkundig teken gereduceerd.

Zie Apotropaïsche magie: geschiedenis, symbolen en bescherming om te begrijpen hoe de Egyptenaren beschermende symbolen werkelijk gebruikten.

Werd de ankh met vruchtbaarheid geassocieerd?

Leven en vruchtbaarheid liggen natuurlijk dicht bij elkaar, maar de directe vergelijking « lus = baarmoeder, steel = mannelijk geslachtsorgaan » behoort vooral tot moderne interpretaties.

In Egyptische bronnen drukt het teken het leven op een veel algemenere manier uit.

De ankh kan vandaag dus worden opgenomen in symbolisch werk rond geboorte of vruchtbaarheid, maar men moet vermijden deze hedendaagse toepassing voor te stellen als een archeologische verklaring voor de vorm ervan.

Bestaat er een buitenaardse theorie over de ankh?

Ja, in de moderne pseudoarcheologische literatuur.

Sommige auteurs stellen de ankh voor als een technologisch apparaat, een portalsleutel, een elektrisch toestel of een voorwerp dat door buitenaardse bezoekers is overgeleverd.

Geen enkele archeologische bron ondersteunt deze hypothesen.

We beschikken over duizenden contexten waarin de ankh perfect functioneert als hiëroglief voor « leven », religieus symbool, amulet of ceremonieel voorwerp. Het is niet nodig om een verloren technologie te veronderstellen om de aanwezigheid ervan te verklaren.

De aantrekkingskracht van deze theorieën komt vooral voort uit het contrast tussen een zeer oud teken en een vorm die voor de hedendaagse kijker onmiddellijk modern lijkt.

Wat weten we echt en wat valt onder moderne interpretatie?

Element	Status
ꜥnḫ betekent « leven », « leven », « levend »	Aangetoond in het Egyptische schrift
De goden houden de ankh vast of bieden hem aan de koning aan	Zeer overvloedig aangetoond
Er bestaan voorwerpen en amuletten in de vorm van een ankh	Archeologisch aangetoond
De ankh kan voorkomen in funeraire contexten	Archeologisch aangetoond
De vorm is afgeleid van een sandaalriem	Wetenschappelijke hypothese, niet definitief bewezen
Vrouwelijke lus + mannelijke as	Moderne esoterische interpretatie
Sleutel tot een portaal naar andere dimensies	Moderne interpretatie zonder egyptologische basis
Buitenaardse technologie	Moderne pseudoarcheologie

Waarom blijft de ankh zo'n krachtig symbool?

Omdat de betekenis ervan in de oudheid al buitengewoon sterk was.

Het heeft geen extra geheime code nodig om te fascineren. Een teken dat meer dan vijfduizend jaar oud is, werd gebruikt om het leven te schrijven, door de goden aan de koning aangeboden, als amulet gedragen, in rituele voorwerpen verwerkt en vervolgens in het christelijke Egypte opnieuw geïnterpreteerd.

Zijn geschiedenis omvat dus meerdere millennia zonder onveranderd te blijven.

Deze continuïteit verklaart grotendeels zijn huidige aanwezigheid in de esoterie, kunst, tatoeages en hedendaagse spiritualiteit.

Om deze verkenning van het oude Egypte voort te zetten, zie ook Wat het Oog van Horus werkelijk voorstelde in het oude Egypte en De erfenis van de Egyptische magie.

Bronnen en wegwijzers

Voor de betekenis van het teken en een ceremonieel voorwerp in de vorm van een ankh: Metropolitan Museum of Art, Ceremonial Implement in the Shape of an Ankh, 18e dynastie, regeerperiode van Thoetmosis IV.

Voor een attestatie vanaf de 1e dynastie: Metropolitan Museum of Art, Libation Dish Depicting Ka-Arms Presenting an Ankh-Sign, circa 3100–2900 v.Chr.

Voor de ankh die aan de koning wordt aangeboden: Metropolitan Museum of Art, King Sahure Accompanied by a Divine Figure, circa 2458–2446 v.Chr.

Voor ankh-amuletten en hun chronologie: UCL Digital Egypt, «Amulets: symbols of power».

Voor de associatie tussen ankh, djed en was: Metropolitan Museum of Art, Ankh, djed, was on neb basket.

Voor het christelijke hergebruik van het ansate kruis: British Museum, stèle van Abraham, EA1257, Egypte, 7e eeuw.

Voor hypotheses over de oorspronkelijke vorm van het teken, met name de vergelijking met een spiegel met een T-vormig handvat: British Museum, spiegel EA22830.

Omslagafbeelding: ceremonieel instrument in de vorm van een ankh, faience, regeerperiode van Thoetmosis IV, circa 1396–1386 v.Chr., gevonden in graf KV43 in de Vallei der Koningen, Metropolitan Museum of Art, publiek domein.