De tomoe is een Japans motief in de vorm van een komma of een gebogen druppel. Het kan afzonderlijk, per twee of per drie worden gebruikt; de compositie met drie elementen heet mitsudomoe. De vormen draaien rond een middelpunt en wekken de indruk van een cirkelvormige beweging. Het motief behoort tot de Japanse heraldiek, het textiel, de tempels en de krijgscultuur, maar geen enkele eenduidige religieuze definitie dekt al zijn toepassingen.
| Vorm | Gebogen komma of druppel |
|---|---|
| Mitsudomoe | Drie tomoe die in een rotatie zijn gerangschikt |
| Gebruik | Wapenschilden, textiel, tempels, militaire voorwerpen |
| Periodes | Zeer zichtbaar van de middeleeuwen tot de Edoperiode en vervolgens in het moderne Japan |
| Aandachtspunt | Geen directe historische equivalentie met yin en yang |
Hoe herken je een tomoe?
De tomoe lijkt op een brede komma of een druppel waarvan de staart een kromme volgt. Meerdere elementen kunnen rond hetzelfde middelpunt worden geplaatst.
Het Metropolitan Museum beschrijft het motief als een traditioneel « comma pattern » en bewaart moderne kimono's waarop het op grote schaal is verwerkt.
Het ontwerp is uiterst veelzijdig: afhankelijk van de periode en de drager kan het massief, uitgehold, afgerond of juist strak gespannen zijn.
Waarom komt de mitsudomoe zo veel voor?
Drie tomoe die in een cirkel zijn gerangschikt, zorgen voor een zeer dynamische rotatie. Deze versie heet mitsudomoe.
Edo-prenten verwijzen expliciet naar het motief als een familiewapen met drie komma's. Het Met bewaart een prent uit 1716 waarvan de titel verwijst naar de « three-comma family crest ».
De compositie leent zich perfect voor wapenschilden: ze is compact, gemakkelijk te onthouden en onmiddellijk herkenbaar.
Wat heeft dit te maken met krijgerswapens?
Het Met geeft aan dat de tomoe verbonden was met de samoeraicultuur en tijdens de Edoperiode veelvuldig werd gebruikt als mon, oftewel familiewapen.
Krijgersfamilies droegen het op banieren, kleding en uitrusting. Het motief wordt dus zowel een identiteitskenmerk als decoratie.
Deze heraldische functie verklaart de grote verspreiding ervan buiten het strikt religieuze domein.
Waarom komt het motief voor in heiligdommen?
De mitsudomoe komt ook voor op gebouwen, trommels en voorwerpen die met meerdere shintoïstische heiligdommen worden geassocieerd, met name in contexten die verband houden met de god Hachiman.
De draaiing en de vloeiende vorm hebben in bepaalde lokale tradities beschermende of met water verbonden interpretaties bevorderd.
Toch zou het onnauwkeurig zijn om er één shintoïstische betekenis aan toe te schrijven die in heel Japan geldt. Het gebruik verschilt per heiligdom en afstamming.
Is het een Japanse yin-yang?
De gelijkenis met draaiende vormen leidt ertoe dat de mitsudomoe wordt geassocieerd met de yin-yang.
Beide motieven wekken de indruk van een cirkelvormige beweging, maar hun geschiedenis en filosofische systemen zijn niet identiek.
De tomoe is in de eerste plaats een Japans motief voor emblemen en decoratie; de taijitu maakt deel uit van de Chinese kosmologie van yin en yang.
Bronnen en historische aanknopingspunten
Het Metropolitan Museum of Art beschrijft de tomoe als een traditioneel komma-vormig motief dat verbonden is met de samoeraicultuur en wapenschilden. Een prent uit het begin van de 18e eeuw vermeldt de mitsudomoe expliciet als een familiewapen met drie komma's.
