Basile Valentin is een emblematische figuur uit de alchemie, die traditioneel wordt voorgesteld als een benedictijner monnik uit de 15e eeuw die alchemist werd. Zijn naam wordt in verband gebracht met verschillende verhandelingen die aan het begin van de 17e eeuw werden gepubliceerd, waaronder De twaalf sleutels van de filosofie en De triomfwagen van het antimoon, die in heel Europa grote bekendheid genoten. Het werkelijke bestaan van deze persoon blijft niettemin omgeven door een betrekkelijk mysterieuze sfeer, maar zijn geschriften hebben de ontwikkeling van de ontluikende chemie sterk beïnvloed.
Legendarische oorsprong en onzekere identiteit
Er zijn maar zeer weinig verifieerbare gegevens beschikbaar over het leven van Basile Valentin. Volgens de traditie werd hij rond 1394 geboren en werd hij rond 1413 benedictijner monnik in het Sint-Pietersklooster van Erfurt, in Duitsland, maar geen enkel documentair bewijs bevestigt dit. In werkelijkheid is zijn historische bestaan hoogst onzeker: in de kloosterarchieven van Duitsland wordt geen monnik met deze naam vermeld. Historici beschouwen Basile Valentin als een waarschijnlijk fictief personage, een pseudoniem dat werd gebruikt door een of meerdere Duitse auteurs aan het einde van de 16e eeuw. Al in de 18e eeuw opperden onderzoekers dat de werkelijke auteur van de aan Basile Valentin toegeschreven werken Johann Thölde zou zijn, een Duitse zoutondernemer die leefde van 1565 tot 1624. Modern onderzoek bevestigt dat ten minste een deel van de geschriften van Basile Valentin inderdaad afkomstig is van Johann Thölde, maar doet ook vermoeden dat andere anonieme auteurs aan dit gezamenlijke werk kunnen hebben bijgedragen. Johann Thölde was bovendien de eerste uitgever van de verhandelingen die onder de naam van Basile Valentin werden gepubliceerd, en hij ondertekende er zelf vijf aan het begin van de 17e eeuw. De ware Basile Valentin blijft dus een mysterieus personage, misschien wel volledig legendarisch, dat de identiteit van latere auteurs verhult.
Wetenschappelijke werken en chemische ontdekkingen
Wie er ook achter de naam Basile Valentin schuilgaat, de aan hem toegeschreven geschriften getuigen van een diepgaande kennis van de chemie van die tijd. Ze bevatten beschrijvingen van innovatieve procedés en nauwkeurige experimentele waarnemingen. Basile Valentin legt uit hoe ammoniak kan worden verkregen door salmiak (ammoniumchloride) in aanwezigheid van alkaliën te verhitten, en hoe zoutzuur kan worden geproduceerd door een reactie tussen zeezout (natriumchloride) en «vitriololie» (zwavelzuur). Ook beschrijft hij uitvoerig de bereiding van geconcentreerd zwavelzuur zelf, dat destijds vitriololie werd genoemd, door de destillatie van sulfaatmengsels. Zijn experimenten omvatten ook de chemie van metalen: Basile Valentin vestigt de aandacht op de eigenschappen van antimoon en zijn verbindingen. In De triomfwagen van het antimoon prijst hij zo de geneeskrachtige eigenschappen van antimoontrisulfide (stibniet), waarbij hij deze afzet tegen de behandelingen van de klassieke, op Galenus gebaseerde geneeskunde. Dankzij al deze bijdragen hebben sommige auteurs Basile Valentin een «voorloper» - of zelfs de vader van de moderne chemie - genoemd, zo sterk heeft hij met zijn ontdekkingen en experimentele benadering de ontwikkeling van de ontluikende scheikunde gemarkeerd. Een later ontdekt mineraal, valentინiet (antimoon(III)oxide Sb₂O₃), werd in de 19e eeuw overigens ter ere van hem zo genoemd.
Belangrijkste toegeschreven alchemistische verhandelingen
Verschillende invloedrijke alchemistische verhandelingen uit de 17e en 18e eeuw werden gepubliceerd onder de naam Basile Valentin en vormen een legendarisch corpus binnen de hermetische literatuur. De bekendste daarvan is De twaalf sleutels van de filosofie, een allegorische tekst die de stadia van de alchemistische transmutatie in symbolische vorm zou weergeven. Dit werk zou aanvankelijk rond 1600 in het Duits zijn verschenen en kende vele herdrukken en vertalingen. In 1618 publiceerde de alchemist Michael Maier een Latijnse versie, opgenomen in de bundel Tripus Aureus en verrijkt met opmerkelijke symbolische gravures ter begeleiding van elke «sleutel» van het mysterie. Een andere belangrijke tekst is De triomfwagen van het antimoon (Triumphwagen des Antimonii), die in 1604 in Leipzig werd gepubliceerd. Onder deze veelzeggende titel beschrijft Basile Valentin de eigenschappen en therapeutische toepassingen van antimoon, waarbij hij partij kiest voor de «spagyrische» geneeskunde (de alchemistische geneeskunde uit de traditie van Paracelsus) tegenover de scholastieke geneeskunde van zijn tijd. Andere opmerkelijke werken zijn Azoth, of de manier om het verborgen goud van de filosofen te maken (gepubliceerd in 1624) en Het laatste testament (rond 1651). In de Azoth behandelt Basile Valentin het filosofische kwik en de alchemistische principes van de transmutatie, terwijl Het laatste testament op verhulde wijze het geheim van «VITRIOL» onthult, een esoterisch acroniem dat verwijst naar de formule van de steen der wijzen. Zelfs na de publicatie van deze belangrijkste werken bleven tot het einde van de 17e eeuw nieuwe alchemistische teksten verschijnen onder de naam Basile Valentin, wat erop wijst dat dit pseudoniem destijds enorm veel aanzien genoot in hermetische kringen.
Invloed en nalatenschap
De aan Basile Valentin toegeschreven geschriften hebben een aanzienlijke invloed uitgeoefend op de alchemie en de proto-chemie van de daaropvolgende eeuwen. Dankzij Johann Thölde en andere uitgevers werden deze verhandelingen op grote schaal verspreid onder de geleerden van Europa. Al in de 17e eeuw werden ze in het Latijn en vervolgens in de belangrijkste volkstalen vertaald (Frans, Engels, Russisch,...), wat bijdroeg aan hun internationale bekendheid. Zo was De triomfwagen van het antimoon al in 1661 in het Engels beschikbaar, waardoor Engelse geleerden en apothekers konden profiteren van de kennis die het werk bevatte. Het geheel van deze werken, waarin empirische kennis van de ontluikende chemie werd vermengd met alchemistische symboliek, vormde een brug tussen de middeleeuwse traditie en de wetenschappelijke vooruitgang van de moderne tijd. Ook vandaag erkennen wetenschapshistorici het belang van dit corpus: het getuigt van het keerpunt waarop de praktische alchemie begon te veranderen in wetenschappelijke chemie. De naam Basile Valentin blijft zo verbonden met de overgang tussen twee wereldbeelden. Als getuigenis van deze nalatenschap doet sinds de 19e eeuw een bekende anekdote over hem de ronde: men vertelt dat de monnik Basile Valentin de voedende eigenschappen van antimoon zou hebben ontdekt door dit mineraal aan varkens toe te dienen om ze vet te mesten, waarna hij ervan zou hebben geprobeerd te laten profiteren aan de monniken van zijn klooster - helaas zouden die allemaal zijn gestorven, waaruit de bijnaam «anti-monnik» voor antimoon zou zijn ontstaan. Hoewel deze anekdote apocrief is en op humoristische toon wordt verteld, illustreert deze legende de beruchte reputatie van antimoon, zowel letterlijk als figuurlijk, in de geschiedenis en draagt zij bij aan het semilegendachtige karakter rond Basile Valentin.
Par Olivier d’Aeternum
Gepassioneerd door esoterische tradities en de geschiedenis van het occulte van de eerste beschavingen tot de 18e eeuw, deel ik enkele artikelen over deze onderwerpen. Ik ben ook medeoprichter van de online esoterische winkel Aeternum.
