De tekening die bestaat uit een cirkel, een vierkant, een driehoek en een tweede cirkel wordt tegenwoordig overal voorgesteld als « het symbool van de steen der wijzen ». Deze formulering moet worden gecorrigeerd: de figuur heeft een specifieke historische bron, namelijk embleem XXI uit de Atalanta Fugiens van Michael Maier, gepubliceerd in Oppenheim in 1618. Het is een belangrijk embleem van de alchemistische zoektocht, maar de steen der wijzen heeft door de eeuwen heen talrijke voorstellingen gekregen. Als we deze oorsprong begrijpen, kunnen we de geometrie lezen als een proces in plaats van als een tijdloos logo.
| Beroemde figuur | Buitenste cirkel, driehoek, vierkant en binnenste cirkel |
|---|---|
| Bron | Michael Maier, Atalanta Fugiens, embleem XXI |
| Datum | 1618 voor de editie die door het Science History Institute wordt bewaard |
| Doel van de steen | Transmutatie van onedele metalen in edele metalen in een groot deel van de traditie |
| Essentieel punt | De figuur van Maier is een belangrijk historisch embleem, geen universele glyph die door alle alchemisten werd gebruikt |
Wat was de steen der wijzen voor alchemisten?
De steen der wijzen behoort tot de bekendste doelstellingen van de westerse alchemie. In de teksten wordt hij voorgesteld als een substantie of bereiding die de transmutatie van metalen kan bewerkstelligen, met name door metalen van geringere waarde in goud of zilver te veranderen. Het Science History Institute herinnert eraan dat deze zoektocht experimenteerders in de 16e en 17e eeuw bezighield en deel uitmaakte van een materietheorie waarin transmutatie mogelijk leek.
De steen hoeft niet noodzakelijk een steen in de gewone betekenis van het woord te zijn. Het woord kan verwijzen naar het voltooide product van het Werk, een poeder, een tinctuur of een bereide materie waarvan de beschrijvingen per auteur verschillen. Deze flexibiliteit verklaart de rijkdom van de iconografie.
Er worden ook geneeskrachtige eigenschappen aan toegekend, evenals een verband met het levenselixer. Deze thema’s kunnen elkaar raken, maar mogen niet zonder broncontrole worden samengevoegd. De ene auteur kan de nadruk leggen op metaaltransmutatie, een andere op geneeskunde en weer een andere op een filosofische theorie over de volmaaktheid van de materie.
De zoektocht naar de steen bracht ook echte laboratoriumpraktijken voort: calcinatie, destillatie, sublimatie, scheiding van metalen en de bereiding van zouten. De geschiedenis van de alchemie is dus noch uitsluitend een fantastische zoektocht, noch een gebrekkig geformuleerde moderne chemie. Ze verenigt materietheorie, experiment, geneeskunde, metallurgie en emblematische taal.
Waar komt de beroemde cirkel, het vierkant en de driehoek vandaan?
De duidelijkste bron van de moderne figuur is embleem XXI uit de Atalanta Fugiens van Michael Maier. Het Science History Institute bewaart de gravure die in 1618 in Oppenheim werd gepubliceerd. De Latijnse titel kan als volgt worden samengevat: maak uit het mannelijke en het vrouwelijke een cirkel; uit die cirkel een vierkant; uit het vierkant een driehoek; vervolgens opnieuw een cirkel, en de steen der filosofen zal worden verkregen.
De afbeelding toont een man en een vrouw die deel uitmaken van een geometrische demonstratie. Een personage tekent de vormen met een passer en verandert een alchemistische instructie in een meetkundig probleem. De steen verschijnt dus als het resultaat van een opeenvolging van constructies, niet als een eenvoudig pictogram naast een woord.
Utpictura18, de databank van Aix-Marseille Université, bewaart een beschrijving gewijd aan deze « Geometrie van de steen der wijzen » en koppelt de afbeelding nauwkeurig aan Maier en de Atalanta Fugiens. Dit punt helpt moderne legendes te weerleggen die de tekening voorstellen als een zeer oud teken dat onveranderd is overgeleverd.
De omslag van deze fiche moet daarom trouw blijven aan de structuur van het embleem: cirkel, vierkant, driehoek en cirkel. Het toevoegen van runen, planeten of alfabetten die vreemd zijn aan de gravure zou de historische kracht van het motief tenietdoen.
Hoe moeten we de constructie van Michael Maier lezen?
Het eerste wat we moeten onthouden is de beweging. De man en de vrouw vormen een aanvankelijke dualiteit; de geometrie leidt hen naar een geheel. De cirkel, het vierkant en de driehoek zijn niet simpelweg drie « betekenissen » die bij elkaar moeten worden opgeteld. Ze vormen de stappen van een transformatie die door het embleem wordt beschreven.
Het vierkant kan natuurlijk verwijzen naar het getal vier en dus naar de vier elementen. De driehoek kan de deur openen naar alchemistische of filosofische triaden. De cirkel kan totaliteit en voltooiing uitdrukken. Maar de lezing moet verbonden blijven met de tekst van Maier: de auteur geeft vooral een instructie om van de ene vorm naar de andere te gaan en zo tot de steen te komen.
Deze voorzichtigheid voorkomt een veelvoorkomende tekortkoming van moderne verklaringen, die aan elke vorm een volledige woordenlijst toeschrijven zonder bron. Het embleem werkt als een globale compositie. De kracht ervan komt voort uit de samenhang tussen geslacht, getal, geometrie en transmutatie.
De context van de Atalanta Fugiens versterkt deze lezing. Het boek verbindt vijftig emblemen met teksten en muzikale fuga’s. De alchemie wordt er door verschillende media verbeeld: afbeelding, motto, epigram, betoog en muziek. Door embleem XXI los te maken van deze structuur kunnen we de tekening herkennen, maar de historische betekenis ervan behoort toe aan het volledige werk.
Bestaat er één historisch symbool van de steen?
Nee. De steen der wijzen is voorgesteld door zeer uiteenlopende beelden: steen, koning, kind, koninklijk lichaam, rode of witte materie, boom, zon, paar, dierfiguren of geometrische composities. De teksten beschikken niet over een gestandaardiseerd alfabet waarin een glyph overal op dezelfde manier naar de steen zou verwijzen.
De bekendheid van Maiers constructie berust op haar leesbaarheid en grafische kracht. Moderne hergebruikte versies hebben haar veranderd in een bijna officieel embleem. Het is daarom gerechtvaardigd haar voor te stellen als het tegenwoordig bekendste symbool, op voorwaarde dat de oorsprong ervan wordt vermeld.
Dit onderscheid is belangrijk voor elk onderzoek naar historische iconografie. Het aantreffen van een cirkel, een vierkant en een driehoek in een manuscript maakt het niet automatisch mogelijk de steen te identificeren; omgekeerd kan een afbeelding van de steen geen van deze vormen bevatten. Het bijschrift, de omliggende tekst en de herkomst moeten de interpretatie sturen.
Wat is het verband met Ouroboros, elementen en Tria Prima?
De ouroboros biedt een ander beeld van totaliteit: de slang raakt zijn eigen staart en verandert de lijn in een levende cirkel. In de Griekse en vervolgens Europese alchemie kan hij de eenheid van de materie en haar terugkeer naar zichzelf voorstellen. Maiers geometrie en de ouroboros zijn niet dezelfde figuur, maar ze maken het mogelijk twee manieren te vergelijken om voltooiing en transformatie weer te geven.
De vier elementen - Vuur, Water, Lucht en Aarde - vormen een viertal dat licht kan werpen op de aanwezigheid van het vierkant in alchemistische interpretaties. De drie principes - Zwavel, Kwik en Zout - bieden een ander systeem van drie.
Toch mag het vierkant niet automatisch worden veranderd in « vier elementen » en de driehoek in « Tria Prima », alsof Maier deze moderne verklaring had gegeven. De vergelijking is nuttig om de alchemistische woordenschat van getal en vorm te begrijpen, maar moet een verband blijven en geen geforceerde vertaling worden.
Deze methode geeft het symbool van de steen zijn waarde: uitgaan van de gravure uit 1618, de tekst van Maier volgen en de figuur vervolgens vergelijken met de andere systemen van het Grimoire, zonder een universele oorsprong te verzinnen.
Bronnen en historische aanknopingspunten
Het Science History Institute bewaart embleem XXI uit de Atalanta Fugiens van 1618 en het motto ervan, gewijd aan de steen der filosofen. De databank Utpictura18 van Aix-Marseille Université analyseert dezelfde gravure. Voor de historische rol van de steen in metaaltransmutatie en de experimenten van de 17e eeuw, zie « Dr. Butler and the Quest for the Philosophers’ Stone ».
