Het hexagram is een zespuntige ster die wordt gevormd door twee over elkaar geplaatste driehoeken. Deze geometrische definitie is eenvoudig; de geschiedenis ervan is dat veel minder. De tekening kwam voor in decoratieve, religieuze, talismanische en magische contexten voordat ze een van de herkenbaarste emblemen van het jodendom werd onder de naam Davidsster. De associatie met het Zegel van Salomo behoort tot een middeleeuwse en latere traditie waarin de legende van de magische koning samenkomt met geometrische figuren die volgens de teksten en regio's niet altijd hetzelfde zijn gebleven.
| Vorm | Twee over elkaar geplaatste gelijkzijdige driehoeken die zes punten rond een centrale zeshoek vormen |
|---|---|
| Geometrische naam | Hexagram |
| Belangrijke moderne religieuze naam | Davidsster of Magen David |
| Historische talismanische naam | Zegel van Salomo in verschillende middeleeuwse en moderne tradities |
| Essentieel punt | De legende van het Zegel van Salomo is niet altijd aan één enkele vorm verbonden geweest |
Hoe wordt een hexagram opgebouwd en wat suggereren de twee driehoeken?
Het hexagram ontstaat door twee gelijkzijdige driehoeken die in tegengestelde richting over elkaar heen worden gelegd. De figuur vormt zes punten en een centrale zeshoek. In tegenstelling tot het pentagram is het geen stervormige veelhoek die met één doorlopende lijn wordt opgebouwd door de hoekpunten van één vijfhoek te verbinden: het uiterlijk ervan komt voort uit twee elkaar kruisende driehoeken.
Deze structuur heeft vanzelfsprekend interpretaties vanuit complementariteit aangemoedigd. De ene driehoek wijst omhoog, de andere omlaag; de ene kan met boven worden geassocieerd, de andere met beneden; de ene met vuur, de andere met water. In moderne occultistische systemen doet de opwaartse driehoek denken aan het symbool van vuur, terwijl de neerwaartse driehoek verwijst naar het symbool van water. Hun vereniging wordt dan een beeld van de ontmoeting tussen tegengestelde principes.
Men moet echter uitgaan van de geometrie voordat men er een betekenis aan toeschrijft. Een hexagram kan een eenvoudig decoratief motief zijn. De tekening komt in verschillende culturen en op verschillende soorten dragers voor, zonder dat bij elke vondst een directe overdracht of identieke betekenis kan worden vastgesteld. De aanwezigheid van twee driehoeken is dus niet voldoende om te concluderen dat het om een religieuze of magische functie gaat.
Waar komt de traditie van het Zegel van Salomo vandaan?
Het Zegel van Salomo verwijst in eerste instantie naar een legende over de Bijbelse koning Salomo en een ring waaraan buitengewone macht werd toegekend. Joodse, christelijke en islamitische verhalen werken het idee uit van een zegel of ring waarmee men geesten kan bevelen, macht over demonen kan uitoefenen of een van God ontvangen gezag kan tonen. Het motief van het zegel maakt dus deel uit van een verhalende geschiedenis voordat het aan een specifieke ster wordt verbonden.
De Jewish Encyclopedia herinnert eraan dat de rabbijnse traditie de ring van Salomo kent en dat Arabische uitwerkingen een belangrijke plaats geven aan de « grootste Naam » die in dit zegel is gegraveerd. De latere associatie met een zespuntige ster ontwikkelt zich in een middeleeuwse context waarin geometrie, talisman en de Salomonische legende samenkomen.
De bewaard gebleven voorwerpen laten zien waarom men naam en vorm van elkaar moet onderscheiden. De Bibliothèque nationale de France bewaart Byzantijnse amuletten uit de 6e en 7e eeuw met een formule die wordt vertaald als « Zegel van Salomo, bescherm de drager », terwijl hun decoratie niet eenvoudigweg die van een hexagram is: men vindt er Salomo te paard, engelen, demonen, dieren en beschermende tekens. Het « zegel » duidt dus al op een talismanisch gezag dat verder reikt dan de enkele zespuntige tekening.
Wanneer wordt het hexagram het Zegel van Salomo?
In middeleeuwse Arabische tradities krijgt de zespuntige ster de naam Zegel van Salomo en maakt zij deel uit van een geheel van beschermende, talismanische en decoratieve tekens. Deze benaming verspreidt zich vervolgens in joodse en Europese kringen. De figuur wordt geleidelijk een van de stabielste voorstellingen van het legendarische zegel, zonder de andere vormen uit te sluiten.
Dezelfde geschiedenis kent ook het pentagram. De Jewish Encyclopedia vermeldt dat het zegel in het Westen kan worden weergegeven door een pentakel of pentangel. Deze gelijktijdige aanwezigheid verklaart de tegenstrijdigheden die men in populaire boeken tegenkomt: sommigen beweren dat het Zegel van Salomo noodzakelijkerwijs een hexagram is, anderen dat het om het pentagram gaat. De bronnen tonen daarentegen een veranderlijke traditie.
Het Salomonische pentakel voegt daar nog een laag aan toe. In de Sleutel van Salomo worden talrijke talismanische figuren onder deze term samengebracht, waaronder sterren, cirkels, namen en heilige passages. De Salomonische terminologie laat zich dus niet herleiden tot een eenvoudige gelijkstelling van één naam met één geometrische vorm.
Zijn het hexagram, de Davidsster en het Zegel van Salomo hetzelfde?
« Hexagram » benoemt de geometrische vorm. « Davidsster » of Magen David benoemt een joodse religieuze en identitaire geschiedenis die in de moderne tijd centraal is geworden. « Zegel van Salomo » verwijst naar een talismanische en legendarische traditie die met koning Salomo verbonden is. De drie uitdrukkingen kunnen visueel dezelfde zespuntige ster aanduiden, maar ze vertellen niet hetzelfde verhaal.
Dit onderscheid is onmisbaar om te voorkomen dat men de moderne joodse context van de Davidsster uitwist of, omgekeerd, deze identiteit projecteert op alle archeologische hexagrammen. Een zespuntig motief dat op een oud gebouw is uitgehouwen, moet worden geïnterpreteerd aan de hand van de plaats, de datering en de visuele omgeving, niet op basis van de betekenis die het vandaag heeft.
Hetzelfde principe geldt voor een talisman. Een hexagram dat wordt omringd door goddelijke namen of magische tekens behoort tot een systeem van symbolen dat niet samenvalt met het gebruik van de Davidsster als religieus en gemeenschappelijk embleem. De vorm blijft hetzelfde; de functie verandert.
Hoe komt het hexagram in de ceremoniële magie terecht?
De moderne ceremoniële magie geeft het hexagram een andere plaats dan het pentagram. Het pentagram wordt grotendeels geassocieerd met de microkosmos en de elementen; het hexagram krijgt een meer kosmische, planetaire en macrokosmische interpretatie. De twee driehoeken maken het mogelijk de vereniging van boven en beneden, van vuur en water, van het hemelse en het aardse uit te drukken.
Rituelen die in de 19e eeuw zijn ontwikkeld, gebruiken zo hexagramvormen om met planetaire correspondenties te werken. De figuur wordt een middel voor ordening en handeling binnen een systeem waarin planeten, kleuren, namen en richtingen nauwkeurig worden gerangschikt. Deze functie behoort tot het moderne occultisme en mag niet op elk eerder gebruik van het teken worden geprojecteerd.
Het hexagram vat dus perfect de methode van het Grimoire des symboles samen: eerst een vorm herkennen, vervolgens de contexten reconstrueren en daarna onderscheiden wat tot de geometrie, de religie, de talisman en het occultisme behoort. Alleen door die scheiding wordt begrijpelijk waarom dezelfde ster tegelijk een oud motief, een Davidsster, een Zegel van Salomo en een ceremonieel teken kan zijn, zonder dat deze toepassingen onderling uitwisselbaar zijn.
Bronnen en historische aanknopingspunten
Voor de legende van het zegel en het naast elkaar bestaan van pentagrammatische en hexagrammatische vormen, zie het lemma « Solomon, Seal of » in de Jewish Encyclopedia. Voor een materiële getuigenis die de uitdrukking « zegel van Salomo » toont op een Byzantijnse amulet waarvan de iconografie niet tot het hexagram is gereduceerd, zie de beschrijving van de Bibliothèque nationale de France.
