Meteen naar de content
AeternumAeternum
Apostel Judas Iskariot
Judas Iskariot verraadt Jezus met een kus, fresco van Giotto, circa 1304–1306

De apostelen

Apostel Judas Iskariot

8 min leestijd

Judas Iskariot behoort tot de groep van de Twaalf die door Jezus werd gekozen, maar zijn naam is onlosmakelijk verbonden geraakt met de arrestatie van Christus. De vier Evangeliën stellen hem voor als degene die zijn meester aan de autoriteiten uitlevert, maar geven verhalen en interpretaties die elkaar niet volledig overlappen. Matteüs vermeldt dertig zilverstukken en het berouw; Johannes brengt hem in verband met de gezamenlijke beurs van de discipelen; Lucas benadrukt de rol van Satan in de gebeurtenissen. Ook het einde van Judas wordt in Matteüs en Handelingen verschillend verteld. Om dit personage te begrijpen, moet men elk van deze getuigenissen nauwkeurig lezen, verzonnen psychologische verklaringen vermijden en de verantwoordelijkheid van een discipel onderscheiden van elke collectieve beschuldiging aan het adres van het Joodse volk.

Identiteit Lid van de Twaalf vóór het Lijden
Naam Judas, Iskariot genoemd, omstreden etymologie
Bronnen Marcus 14 ; Matteüs 26–27 ; Lucas 22 ; Johannes 12–13 en 18
Beslissende daad Levert Jezus tijdens het Lijden over aan de autoriteiten
Verhalen over de dood Matteüs 27 en Handelingen 1, verschillende voorstellingen
Apostolische opvolging Matthias gekozen volgens Handelingen 1

Judas, een discipel die tot de Twaalf werd gerekend

De synoptische Evangeliën noemen Judas Iskariot in de lijsten van de twaalf apostelen, doorgaans op de laatste plaats. Deze positie houdt verband met de manier waarop de auteurs zijn rol bij de arrestatie van Jezus achteraf vertellen. Judas is echter geen personage van buitenaf dat pas op het moment van het Lijden verschijnt: hij werd uit de discipelen gekozen en deelde hun rondtrekkende leven.

Zijn bijnaam Iskariot blijft moeilijk met zekerheid te verklaren. Een hypothese brengt deze in verband met Keriot, een plaats in Judea, en zou « man van Keriot » kunnen betekenen. Andere voorstellen brengen de naam in verband met woordenschat die naar de dolk of de sicariërs verwijst. Geen van deze etymologieën maakt het op zichzelf mogelijk zijn loopbaan, politieke overtuigingen of exacte afkomst vast te stellen.

Het is ook noodzakelijk Judas Iskariot te onderscheiden van Judas Thaddeüs, een andere discipel wiens oude namen op elkaar kunnen lijken. Johannes 14 preciseert uitdrukkelijk dat de Judas die tijdens de laatste maaltijd een vraag stelt, niet Iskariot is.

De maaltijd in Betanië en de kwestie van de beurs

Johannes 12 beschrijft een maaltijd in Betanië waarbij Maria parfum over de voeten van Jezus giet. Judas maakt bezwaar tegen de kosten van het parfum en noemt de mogelijkheid om het geld aan de armen te geven. De verteller interpreteert dit bezwaar door te stellen dat Judas de gezamenlijke beurs beheerde en daar misbruik van maakte. Dit portret komt in het vierde Evangelie voor en heeft een bijzondere functie in de vertelling ervan.

De synoptische evangeliën beschrijven eveneens een zalvingsscène in Betanië, maar de personages die bezwaar maken tegen het gebaar en de manier waarop de gebeurtenis wordt geplaatst, verschillen. Het naast elkaar leggen van deze verhalen vereist dat hun literaire opbouw wordt gerespecteerd. We mogen niet alle verschillen omvormen tot één enkele scène waarin elk detail van het ene boek tot het andere identiek zou zijn.

Geld wordt een belangrijk thema in de herinnering aan Judas, maar het Nieuwe Testament geeft geen volledige psychologische analyse van zijn motieven. De teksten willen vooral de nadering van het lijden vertellen en het contrast benadrukken tussen de van de leerlingen verwachte trouw en de daad van degene die Jezus zal uitleveren.

De dertig zilverstukken in Matteüs

Matteüs 26 vertelt dat Judas naar de hogepriesters gaat en met hen een bedrag van dertig zilverstukken overeenkomt om Jezus uit te leveren. Dit detail behoort tot het eigen verhaal van het eerste evangelie en zal in een groot deel van de christelijke kunst worden overgenomen. De munten en de beurs worden vanaf dat moment attributen die onmiddellijk met Judas worden geassocieerd.

Het getal en de verhouding ervan tot de oude Schriftteksten hebben veel commentaar uitgelokt. Matteüs verbindt de gebeurtenissen van het lijden met profetische teksten en beelden uit het Oude Testament. Het genoemde bedrag moet daarom binnen dit literaire geheel worden gelezen, zonder te beweren dat het een uitputtende verklaring vormt voor alle bedoelingen van Judas.

Marcus en Lucas vertellen eveneens over het besluit om Jezus uit te leveren, maar werken de omstandigheden op een andere manier uit. Lucas 22 benadrukt in het bijzonder dat Satan in Judas binnentreedt. Deze formuleringen hebben een eigen theologische betekenis en staan niet toe dat we een volledig zekere moderne psychologie van het personage opstellen.

Het laatste avondmaal en het gebaar met het brood

De verhalen over het laatste avondmaal tonen Jezus te midden van de leerlingen, terwijl het lijden nadert. De synoptische evangeliën vermelden de onthulling dat een van de aanwezigen hem zal uitleveren. Iedereen moet zich dan afvragen hoe trouw hij zelf is. Het verhaal benadrukt de ernst van een breuk die voortkomt uit de kring van vertrouwelingen rond Christus.

Johannes 13 bouwt de scène op een bijzonder uitgewerkte manier op. Jezus wast de voeten van zijn leerlingen en kondigt vervolgens het verraad aan. De leerling van wie Jezus hield, vraagt wie degene is die zal handelen; Jezus geeft Judas een stuk brood. Daarna verlaat Judas de maaltijd, in een scène waaraan de verteller een sterke symbolische betekenis geeft.

Het gebaar met het brood en het vertrek van Judas hebben veel kunstwerken geïnspireerd, maar moeten worden gelezen binnen het kader van het Johannese betoog over liefde en dienstbaarheid. Judas is degene die zich van de gemeenschap afkeert op het moment dat Jezus de zijnen onderricht geeft over trouw en zelfgave.

De kus en de arrestatie van Jezus

De synoptische evangeliën beschrijven hoe Judas naar de tuin komt met degenen die Jezus moeten arresteren. De kus waarmee hij zijn meester identificeert, wordt een van de meest aangrijpende motieven van het lijdensverhaal. Dit gebaar, dat gewoonlijk met nabijheid en vriendschap wordt geassocieerd, krijgt een tegengestelde betekenis wanneer het dient om degene die hij aanwijst uit te leveren.

Johannes 18 vertelt eveneens over de komst van Judas met de mannen die Jezus moeten arresteren, maar geeft de scène een andere structuur en plaatst de kus niet centraal bij de identificatie. De evangelieverhalen brengen zo door verschillende keuzes dezelfde fundamentele gebeurtenis tot uitdrukking: de arrestatie van Jezus in de context van het lijdensverhaal.

Het zou onjuist zijn om de daad van Judas te gebruiken om het Joodse volk als geheel verantwoordelijk te stellen. Jezus, Judas en de eerste leerlingen maakten zelf deel uit van de Joodse wereld van de 1e eeuw. De scènes van het lijdensverhaal hebben betrekking op personen en autoriteiten die binnen een specifieke geschiedenis zijn gesitueerd, niet op erfelijke schuld van een volk.

De dood van Judas volgens Matteüs en volgens de Handelingen

Matteüs 27 vermeldt dat Judas berouw krijgt nadat hij Jezus heeft uitgeleverd. Hij probeert de dertig zilverstukken terug te geven en pleegt vervolgens zelfmoord. Het verhaal brengt het geld in verband met een akker die door de religieuze leiders is aangekocht en die de naam «akker van het bloed» krijgt. Het verhaal benadrukt de ernst van de gevolgen van zijn daad en zijn onvermogen om een uitweg te vinden.

Handelingen 1 geeft een andere voorstelling. Petrus herinnert aan de rol van Judas en spreekt vervolgens over zijn einde en de aankoop van een akker in bewoordingen die niet in alle details overeenkomen met het verhaal van Matteüs. De twee passages zijn in sommige tradities met elkaar in overeenstemming gebracht, maar de lezer doet er goed aan hun verschillen te kennen in plaats van die te verbergen achter een reconstructie die als zeker wordt gepresenteerd.

Geen van deze teksten maakt het mogelijk te beweren dat we Judas' volledige innerlijke ervaring kennen. De vraag naar zijn uiteindelijke lot behoort tot de theologische reflectie en niet tot een feit dat de lezer uit enkele scènes zou kunnen afleiden. De Schrift vertelt over zijn daad en de gevolgen ervan zonder een volledige psychologische biografie te bieden.

Matthias vervangt Judas in de groep van de Twaalf

Aan het begin van de Handelingen probeert de gemeenschap die in Jeruzalem bijeen is gekomen, het aantal van Twaalf te herstellen na de verdwijning van Judas. Petrus herinnert aan de voorwaarden voor dit apostolische getuigenis: Jezus hebben begeleid vanaf het begin van zijn optreden tot aan de gebeurtenissen rond Pasen. Er worden twee mannen voorgesteld: Jozef, Barsabbas genoemd, en Matthias. Na het gebed wordt Matthias door het lot aangewezen.

Het verhaal toont het symbolische belang van het getal Twaalf in relatie tot Israël. De keuze voor Matthias vertegenwoordigt niet alleen de administratieve vervanging van een leider; ze drukt de wil uit om het getuigenis over Jezus voort te zetten binnen een gemeenschap die wordt gestructureerd door de herinnering aan de apostelen.

Dit onderscheid verklaart waarom sommige afbeeldingen van de Twaalf Matthias en niet Judas Iskariot tonen. De twee lijsten verwijzen niet precies naar hetzelfde moment in de geschiedenis: de lijst uit het aardse leven van Jezus en die van de gemeenschap die na Pasen bijeenkwam.

De receptie van Judas in de kunst en latere geschriften

Westerse kunstenaars hebben Judas afgebeeld met een geldbuidel, afgezonderd van de andere discipelen of terwijl hij de tafel van het laatste avondmaal verlaat. Sommige werken geven hem onderscheidende kleding om hem herkenbaar te maken. Deze conventies ontwikkelden zich in verschillende religieuze en maatschappelijke contexten en vormen geen historische portretten van een man uit de 1e eeuw.

De oude en middeleeuwse christelijke literatuur heeft talrijke verhalen over zijn motieven en zijn einde ontwikkeld. Een apocriefe tekst die bekendstaat als het Evangelie van Judas, samengesteld in de 2e eeuw binnen een onderscheiden religieuze omgeving, geeft het personage een heel andere interpretatie. De tekst getuigt van debatten die volgden op de canonieke evangeliën en kan niet worden gelezen als het eigentijdse dagboek van de discipel.

Om Judas Iskariot te begrijpen, moeten we teruggaan naar Marcus 14, Matteüs 26–27, Johannes 13 en Handelingen 1. Deze bronnen tonen een personage dat betrokken was bij het lijdensverhaal en bij de herinnering van de eerste gemeenschappen. Een zorgvuldige lezing ervan maakt het mogelijk de ernst van zijn rol te begrijpen zonder hem intenties of een lot toe te schrijven die de teksten niet kunnen onderbouwen.

Bronnen en referenties

Evangelieën: Marcus 14; Matteüs 26; Matteüs 27; Johannes 13, verschillende verhalen over het verraad.

Handelingen van de Apostelen, hoofdstuk 1, verzen 15–26, de dood van Judas en de keuze van Matthias.

Benedictus XVI, algemene audiëntie van 18 oktober 2006 over Judas Iskariot en Matthias.

Tweede Vaticaans Concilie, Nostra aetate, nr. 4, verwerping van collectieve schuld van de Joden voor het lijden van Christus.

Historische afbeelding: Giotto, De kus van Judas, fresco uit circa 1304–1306, werk uit het publieke domein.

Winkelwagen 0

Je winkelwagen wacht op je.

Begin met winkelen
Betalen in 3/4 termijnen zonder kosten