Meteen naar de content
AeternumAeternum
Apostel Jacobus de Meerdere
Apostel Jakobus de Meerdere, portret door El Greco, circa 1590, apostelcyclus van Oviedo

De apostelen

Apostel Jacobus de Meerdere

7 min leestijd

De apostel Jakobus de Meerdere, zoon van Zebedeüs en broer van Johannes, maakt deel uit van de groep van de Twaalf en van de kleine kring die Jezus bij verschillende belangrijke gebeurtenissen betrekt. Hij is aanwezig bij de Gedaanteverandering, vergezelt Christus in Getsemane en neemt deel aan de gesprekken over gezag en dienstbaarheid onder de leerlingen. De Handelingen van de Apostelen berichten over zijn dood onder Herodes Agrippa I, waardoor hij een van de eerste leden van de Twaalf is van wie het martelaarschap in het Nieuwe Testament wordt vermeld. Zijn nagedachtenis leeft later voort in de grote traditie van Compostela, die eeuwen daarna ontstond en de naam Jakobus veranderde in een van de belangrijkste symbolen van de christelijke pelgrimstocht.

Familie Zoon van Zebedeüs, broer van Johannes
Herkomst Afkomstig uit het vissersmilieu van Galilea
Belangrijkste teksten Marcus 1, 9, 10 en 14; Handelingen 12
Dood Onder Herodes Agrippa I geëxecuteerd, rond 44
Grote bedevaart Santiago de Compostela, sinds de 9e eeuw
Attributen Staf, schelp, pelgrimshoed en bij bepaalde gelegenheden een zwaard

Jakobus, Johannes en hun vader Zebedeüs

De synoptische verhalen presenteren Jakobus samen met zijn broer Johannes, binnen een vissersgezin. In Marcus 1 roept Jezus hen terwijl ze in een boot met hun vader Zebedeüs de netten herstellen. De twee broers laten hun werk achter om Hem te volgen. De scène maakt deel uit van de reeks eerste roepingen, waarin de apostolische roeping wordt geplaatst in de concrete wereld van de Galilese beroepen.

Marcus geeft hun de bijnaam Boanerges, doorgaans opgevat als «zonen van de donder». De uitleg van de naam heeft verschillende vormen aangenomen, maar in de christelijke traditie verwijst hij naar een vurig temperament. De Evangeliën vertellen inderdaad over momenten waarop de twee broers veeleisend en ambitieus blijken, voordat zij de betekenis leren van een missie die op dienstbaarheid berust.

De uitdrukking «de Meerdere» is een traditionele manier om hem te onderscheiden van een andere Jakobus die in de lijsten van de Twaalf voorkomt. Ze betekent niet dat de een heiliger zou zijn dan de ander. De zoon van Zebedeüs heeft eenvoudigweg een uitgebreider verhalende plaats in de Evangeliën.

De kleine groep van drie getuigen

De apostelen Petrus, Jakobus en Johannes vergezellen Jezus bij verschillende scènes waarvan de andere leerlingen niet altijd getuige zijn. Marcus 5 plaatst hen bij Christus op het moment dat Hij naar het huis van Jaïrus gaat. Hoofdstuk 9 brengt hen naar de berg van de Gedaanteverandering. Ten slotte toont Marcus 14 hen in Getsemane, wanneer Jezus bidt voordat Hij wordt gearresteerd.

De aanwezigheid van Jakobus in deze episodes verbindt de heerlijkheid van Christus met de naderende ervaring van Zijn lijden. De Gedaanteverandering onthult een dimensie van Jezus’ identiteit aan de hand van de beelden van Mozes, Elia en de goddelijke stem. Getsemane plaatst dezelfde leerlingen tegenover angst en de moeilijkheid om waakzaam te blijven. Zo bouwen de teksten een weg op waarop het zien van de heerlijkheid niet betekent dat men het Lijden onmiddellijk begrijpt.

Jakobus krijgt niet in elk van deze scènes een persoonlijk betoog. Hij is lid van een groep getuigen die Jezus naar gebeurtenissen leidt die essentieel zijn voor het christelijke begrip van Zijn missie.

Het verzoek om de eerste plaatsen en de les van de dienstbaarheid

Marcus 10 vertelt dat Jakobus en Johannes Jezus vragen om in Zijn heerlijkheid de eerste plaatsen naast Hem in te nemen. De passage wekt verontwaardiging bij de andere leerlingen en brengt Jezus ertoe hun een andere opvatting van gezag te leren. Wie groot wil worden, moet dienen, en het streven naar prestige kan de gemeenschap van het Koninkrijk niet bepalen.

Jezus spreekt ook over een beker en een doop die de broers zullen moeten delen, beelden die vooruitwijzen naar de beproevingen die hun missie zullen begeleiden. Het verhaal toont dat hun begrip van de nagestreefde heerlijkheid nog onvolmaakt is. Jakobus verschijnt als een gepassioneerde leerling wiens ambities door de leer van Christus moeten worden veranderd.

Deze episode verklaart waarom de traditie het apostelschap niet reduceert tot een erebeloning. De Twaalf hebben verantwoordelijkheden, maar die worden bepaald door zelfgave en dienstbaarheid, niet door overheersing van anderen.

De dood van Jakobus onder Herodes Agrippa I

Hoofdstuk 12 van de Handelingen van de Apostelen bericht dat Herodes Agrippa Jakobus, de broer van Johannes, met het zwaard laat doden. De gebeurtenis vindt plaats tijdens de regering van Agrippa I, die in 44 stierf. De tekst is beknopt en vertelt niets over een gedetailleerd proces of een toespraak van de martelaar. Toch biedt hij een essentieel getuigenis: een van de naaste metgezellen van Jezus wordt geëxecuteerd terwijl de eerste christelijke gemeenschappen zich ontwikkelen.

Deze dood vindt plaats in een context van spanningen tussen de autoriteiten en de leerlingen. De Handelingen vertellen ook over de arrestatie van Petrus en zijn vertrek na zijn bevrijding. De terechtstelling van Jakobus is dus geen op zichzelf staande episode uit het leven van een apostel; zij maakt deel uit van de gezamenlijke situatie van de eerste gemeenschappen in Jeruzalem.

De bijbelse scène moet worden onderscheiden van de veel latere verhalen die Jakobus op de wegen van Spanje plaatsen. De Handelingen bevestigen zijn terechtstelling tijdens de regering van Agrippa; zij beschrijven geen reis naar Galicië en evenmin het vervoer van zijn lichaam naar het noordwesten van het Iberisch Schiereiland.

De middeleeuwse oorsprong van het heiligdom van Compostela

De nagedachtenis aan Jakobus maakt vanaf het begin van de 9e eeuw een aanzienlijke ontwikkeling door, wanneer een graf in Galicië volgens de plaatselijke traditie als het zijne wordt erkend. De plaats trekt pelgrims aan en wordt het centrum van de stad Santiago de Compostela. De teksten die de ontdekking van het graf en de overbrenging van de relieken vertellen, werden in de loop van de middeleeuwen geschreven en opnieuw geïnterpreteerd.

De traditie van een apostolaat in Spanje en die van een graf in Galicië behoren tot de religieuze geschiedenis van het land. Ze worden niet bevestigd door de passages van het Nieuwe Testament die aan Jakobus zijn gewijd. Dit onderscheid wordt ook erkend door Spaanse erfgoedstudies zelf, die Compostela presenteren als een heiligdom dat is ontstaan uit oude tradities en hun middeleeuwse ontvangst.

De opkomst van de pelgrimstocht blijft niettemin een belangrijke historische gebeurtenis. Wegen, bruggen, hospitalen en kerken worden ontwikkeld om pelgrims te verwelkomen en veranderen de landschappen van West-Europa blijvend.

De pelgrim, de schelp en de herinnering aan Santiago

Westerse afbeeldingen tonen Jakobus met een staf, een veldfles, een brede hoed en een jakobsschelp. Deze voorwerpen komen niet uit de Evangeliën: ze vertalen de ervaring van de pelgrims naar Compostela. De schelp wordt een herkenningsteken en een herinnering aan de reis, terwijl de staf en de tas verwijzen naar het lopen en de gastvrijheid.

Andere afbeeldingen stellen Jakobus voor als ridder, te paard en gewapend. Dit motief, bekend onder de naam Santiago Matamoros, behoort tot de legenden en middeleeuwse conflicten van het Iberisch Schiereiland. Het mag niet worden verward met de Galilese apostel uit de Evangeliën en evenmin worden behandeld als een beschrijving van zijn activiteiten in de 1e eeuw.

De veelheid aan beelden getuigt van de manier waarop een apostolische figuur het symbool kan worden van praktijken en historische gebeurtenissen die ver van zijn eigen tijd afstaan. De afbeeldingen van de visser en de pelgrim verwijzen zo naar twee verschillende hoofdstukken in zijn nagedachtenis.

Het feest van 25 juli en de apostolische nagedachtenis

Het feest van de heilige Jakobus de Meerdere wordt op 25 juli gevierd in de Romeinse kalender. Zijn plaats onder de Twaalf berust op de Evangeliën en de Handelingen van de Apostelen; de bedevaart naar Compostela is een latere ontwikkeling die zijn bekendheid in Europa heeft verzekerd.

De pelgrimstocht beperkt zich niet tot een lichamelijke oefening. De geschiedenis ervan is verbonden met boetedoening, gastvrijheid, gebed en ontmoeting tussen reizigers. De tocht wordt een beeld van het christelijke bestaan en van het zoeken naar een bestemming die betekenis geeft aan de afgelegde weg.

Wie Jakobus in de bronnen wil ontdekken, moet beginnen met Marcus 1, 9 en 10 en daarna Handelingen 12 lezen. De geschiedenis van Compostela leidt vervolgens naar een ander onderzoek, gewijd aan het ontstaan van een groot heiligdom en aan de wegen die ernaartoe leiden. Het is de samenhang van deze twee geschiedenissen die de uitzonderlijke plaats van deze apostel verklaart.

Bronnen en referenties

Evangeliën volgens Marcus: Marcus 1, de roeping van de broers; Marcus 9, de Gedaanteverandering; Marcus 10, de eerste plaats en de dienstbaarheid.

Handelingen van de Apostelen, hoofdstuk 12, verzen 1–2, terechtstelling van Jakobus onder Herodes Agrippa.

Benedictus XVI, audiëntie van 21 juni 2006 over Jakobus de Meerdere.

UNESCO, Wegen van Santiago de Compostela, geschiedenis van de pelgrimstocht die in de 9e eeuw ontstond; Oude stad van Compostela, ontwikkeling van het heiligdom.

Historische illustratie: El Greco, portret van de apostel, rond 1590, cyclus van Oviedo, Museum voor Schone Kunsten van Asturië, werk in het publieke domein.

Winkelwagen 0

Je winkelwagen wacht op je.

Begin met winkelen
Betalen in 3/4 termijnen zonder kosten