De planetair pantakel (en niet pentagram, we bespreken het hier) is een gegraveerde schijf die sinds de middeleeuwen in de astrale magie wordt gebruikt. Als zuiver instrument van de hoge magie berust de vervaardiging ervan op een geheel van strikte regels die gebaseerd zijn op astrologie, theürgie en de talismanische traditie. Uitleg.
Om nog verder te gaan en concreet met deze pantakels te werken, hebben we een complete verzameling in hoge resolutie samengesteld van elk zegel, die u hier kunt vinden.
Manuscriptgenese en astrologisch kader
Het woord planetair pantakel verschijnt in het middeleeuwse Latijn dankzij de vertaling van een oud Arabisch traktaat met de naam Picatrix. Deze tekst, die in de 11e eeuw werd geschreven, is een compilatie van meer dan tweehonderd bronnen over wat men astrale magie noemde – een vorm van magie die de invloed van de hemellichamen probeert op te vangen. Elke planeet wordt daarin verbonden met een symbool, een goddelijke naam (Hebreeuws of Arabisch) en een tussenliggende geest. Dit alles wordt gegraveerd in een beschermende cirkel die bedoeld is om deze hemelse invloed te concentreren en te richten.
In de 16e eeuw neemt de Duitse geleerde Heinrich Cornelius Agrippa deze oude materie over en ordent hij haar opnieuw in zijn werk De occulta philosophia (Occulte filosofie). In het tweede boek presenteert hij tabellen die elke planeet verbinden met een bepaald metaal, een geometrische figuur (het zegel), een hemelse geest (of engelachtige intelligentie) en een geschikt moment om de talisman te vervaardigen of te activeren. Het idee is om de bewegingen van de hemel (astrologie) te verenigen met de kunst om voorwerpen te maken die met een intentie zijn geladen (talismanische magie).
Deze logica komt ook terug, met een religieuzere toon en liturgische elementen, in een andere belangrijke tekst: de Sleutel van Salomo (Clavicula Salomonis in het Latijn), een zeer invloedrijk grimoire waarvan de beste manuscripten uit de 15e tot de 17e eeuw dateren. Deze teksten werden gekopieerd en geïllustreerd in werkplaatsen van monniken of geleerden, scriptoria genoemd, met name in Italië aan het einde van de renaissance.
Grafische structuur en materiële correspondenties
Een planetair pantakel heeft de vorm van een schijf, doorgaans opgebouwd uit concentrische cirkels en soms rasters. Binnenin bevindt zich een complexe compositie met Hebreeuwse letters, namen van engelen, Bijbelverzen of formules uit religieuze tradities, evenals symbolen die specifiek zijn voor de planeten (genaamd glyphen).
Eerste pantakel van Jupiter
Volgens De Sleutel van Salomo moet elk pantakel worden vervaardigd uit een specifiek metaal dat bij de planeet hoort: lood voor Saturnus, tin voor Jupiter, ijzer voor Mars, goud voor de Zon, koper voor Venus, kwik of een vluchtige legering voor Mercurius en zilver voor de Maan. Bij gebrek daaraan kunnen ze ook met inkt op onbewerkt perkament worden getekend, met gebruik van een kleur die bij het hemellichaam past.
Denkers die door Picatrix werden beïnvloed – zoals Marsilio Ficino of Pietro d’Abano – legden uit dat de cirkel van het pantakel de invloed van het hemellichaam omsluit, terwijl de heilige namen die erin worden geschreven fungeren als spirituele schakels tussen de hemelse en de aardse wereld.
Activeringsrituelen en Europese verspreiding
Volgens de traditie volstaat het niet om het pantakel te vervaardigen voordat het actief wordt: het moet ook worden geactiveerd. Dat gebeurt via een nauwkeurig ritueel: het graveren, het parfumeren (men spreekt van beroken, omdat het door de rook van gewijde wierook wordt gehaald) en het verzegelen (dat wil zeggen: het wijden en magisch sluiten) op het exacte moment waarop de bijbehorende planeet dominant aan de hemel staat. Men spreekt dan van een planetair uur.
Eenmaal geactiveerd kan het pantakel om de hals worden gedragen, aan een deur worden gehangen, boven een altaar worden opgehangen of op een strategische plek worden verborgen. Volgens De Sleutel van Salomo kan deze schijf de drager beschermen tegen vergif, vuur, verdrinking of betoveringen, sociale gunsten aantrekken of dienen als een magisch mandaat om geesten te bevelen.
Hiervan zijn sporen te vinden in historische bronnen: de gerechtelijke archieven van Venetië vermelden Picatrix in de zaak rond de arrestatie van Casanova; artsen zoals Paracelsus noemen het gebruik van deze talismannen in hun verhandelingen. Ze behoren dus niet uitsluitend tot bijgeloof of folklore: ze circuleerden ook in geleerde kringen en aan vorstelijke hoven.
In de 19e eeuw neemt de Engelse occultist Samuel Liddell MacGregor Mathers deze pantakels op in het rituele systeem van de Golden Dawn, een invloedrijke initiatiegenootschap. In dezelfde periode herpubliceren andere occultisten in Parijs de teksten van Agrippa, waardoor de belangstelling voor deze oude symbolen opnieuw wordt aangewakkerd, ver verwijderd van de New Age-overnames en de zogenoemde moderne hekserijpraktijken.
