Lang overschaduwd door de beroemde tarot van Marseille, heeft de tarot van Besançon toch een eigen geschiedenis, tussen religieuze spanningen, Rijnlandse culturele uitwisselingen en de smaak voor populair spel. Deze tarot, tegenwoordig weinig bekend, is eigenlijk een van de meest onthullende getuigen van de evolutie van waarzegkaarten tussen het einde van de Renaissance en de 19e eeuw.
1. Een tarot geboren in een gespannen religieuze context
Om de geboorte van de tarot van Besançon te begrijpen, moet men eerst stilstaan bij de status van de tarot in die tijd. Ver weg van elke esoterische dimensie, is de tarot allereerst een spel. Het wordt gebruikt in familiale, sociale en feestelijke contexten, zonder waarzeggerige pretenties of symbolische interpretaties. Het magische gebruik van de tarot zal pas later opkomen, rond de 19e eeuw, vooral onder invloed van Franse occultisten zoals Court de Gébelin of Éliphas Lévi.
In Elzas en de gebieden aan de Boven-Rijn aan het begin van de 18e eeuw circuleert de tarot veelvuldig, gewaardeerd om de rijkdom aan troeven en de variëteit aan spellen die het mogelijk maakt. Maar deze verspreiding stuit op een probleem: twee centrale figuren van de klassieke tarot, de Paus (arcana V) en de Pausvrouw (arcana II), worden slecht geaccepteerd in protestantse regio’s. De Paus wordt gezien als een symbool van de Rooms-Katholieke autoriteit, en de Pausvrouw als een ketterse voorstelling, geassocieerd met de legende van pausvrouw Johanna.
Om het gebruik van de tarot in een gedeelde confessionele ruimte te behouden, kiezen de kaartmakers van Straatsburg voor een omweg. Ze vervangen deze twee problematische arcana door figuren uit de Grieks-Romeinse mythologie: Juno en Jupiter. Deze verschuiving is slim. Het behoudt de structuur van het spel terwijl het de doctrinaire spanningen neutraliseert. De tarot wordt zo een compromisgebied, een grafisch object dat tegelijk speels, commercieel en diplomatiek is.
2. Rijnlandse geboorte van een oecumenische tarot
De tarot van Besançon ontstaat dus in... Straatsburg, aan het begin van de 18e eeuw, in een regio gekenmerkt door het fragiele samenleven van geloofsgemeenschappen. Juno en Jupiter nemen de plaats in van de twee religieuze arcana, maar de rest van het spel blijft ongewijzigd: Italiaanse kleuren (stokken, bekers, zwaarden, munten), Romeinse nummering, houtsnede en inkleuring met sjablonen. De stijl is afgeleid van de zogenaamde “type I” tarot van Marseille, waarmee het de formele basis deelt.
Sommige visuele details onthullen echter een eigen esthetiek van de Rijnlandse regio. De Cupido van de Geliefden richt zich direct op de personages, de Maan heeft een frontaal gezicht, de Duivel heeft een behaard en rechtopstaand lichaam, en de figuur van de Wereld neemt een contrapposto-houding aan (een manier om het menselijk lichaam staand weer te geven, waarbij het gewicht vooral op één been rust, terwijl het andere ontspannen is). Deze bijzonderheden onderscheiden de tarot van Besançon duidelijk, terwijl het toch verbonden blijft met de grote iconografische familie van de zuidelijke tarotkaarten.
De eerste gedrukte vellen reizen langs de Rijn, van Straatsburg naar Colmar, en vervolgens naar Ulm en de Zwitserse gebieden. De houtsnede, het dikke papier en de scherpe kleuren spreken een gevarieerd publiek aan. Deze tarot vestigt zich in de hele Elzasser en Zuid-Duitse regio en wordt het referentiemodel gedurende de 18e eeuw.
3. Gouden eeuw in de Franche-Comté en Zwitserse uitstraling
Rond 1800 vestigt Jacob Jerger, een kaartmaker uit Kehl, zich in Besançon en drukt daar hetzelfde spel als dat in Elzas werd geproduceerd. Hij verandert noch de figuren, noch de structuur, noch de stijl. Maar vanaf dat moment populariseren rondtrekkende verkopers uit Parijs de term “tarot van Besançon”, die uiteindelijk ingeburgerd raakt. De naam wordt vastgelegd, het spel wortelt in een nieuwe stad.
Tarot van Besançon. Bron
De uitstraling van de tarot van Besançon reikt dan verder dan de grenzen. In Zwitserland drukken Johann Georg Rauch en later zijn schoonzoon Johannes Müller in Diessenhofen een spel af dat strikt identiek is, bestemd voor het Alemannische taalgebied. De uitgave stopt halverwege de 19e eeuw, om in de jaren 1960 weer op te duiken dankzij het huis A.G. Müller. Het spel wordt dan “1JJ” genoemd, naar “Juno, Jupiter”, een eerbetoon aan de stichtende figuren. Het wordt het officiële spelmateriaal voor de traditionele Zwitserse spellen Troccas en Troggu, die nog in sommige valleien van Graubünden worden gespeeld.
4. Erfgoed en blik van historici
In de rest van Frankrijk ziet de 19e eeuw het verval van de tarot van Besançon, dat wordt verdrongen door een moderner model: de Nieuwe tarot (uitsluitend voor spel en niet voor waarzeggerij), met Franse kleuren en duidelijke figuren, bedoeld voor cafés, contractspellen en snel gebruik. De tarot uit Besançon, als te archaïsch beschouwd, belandt in reserves en verzamelingen.
Maar in de 20e eeuw geven onderzoekers dit vergeten erfgoed nieuw leven. De tarot van Besançon is niet langer slechts een regionale curiositeit: het wordt een studieobject, een getuige van culturele uitwisselingen tussen katholieke en protestantse werelden.
In 2013 creëert verzamelaar André Humbert een volledig geïllustreerde tarot met figuren uit Besançon, een hedendaagse versie die in dialoog staat met het erfgoed van Jerger. Tentoonstellingen, facsimile-uitgaven en universitaire studies verlengen vandaag deze geschiedenis. De tarot van Besançon is geen arme verwant van de tarot van Marseille. Het is zijn Rijnlandse neef, en heeft eigenlijk nooit echt een waarzeggende carrière gekend, want het is juist zijn neef uit Zuid-Frankrijk die uiteindelijk als medium werd aangewezen.
