Imbolc is een traditioneel Keltisch feest, vooral gedocumenteerd in het Gaelische Ierland, dat het einde van de winter en het begin van de lente markeert. Het wordt rond 1 februari gevierd, een datum die overeenkomt met het begin van de maand anagantios in de Gallische kalender van Coligny. Imbolc is een van de vier grote seizoensfeesten van de oude Gaelen, naast Samain (1 november), Beltaine (1 mei) en Lugnasad (1 augustus).
Oorsprong en oude vermeldingen
De etymologie van de term Imbolc (die in middeleeuwse manuscripten ook wordt gespeld als Imbolg of Oímelc) is op verschillende manieren geïnterpreteerd. Het Glossarium van Cormac (begin 10e eeuw) verklaart Oímelc als «het begin van de lente», waarbij het woord wordt afgeleid van oí-melg («schapenmelk») en wordt verduidelijkt dat het gaat om het moment waarop deze melk beschikbaar komt. Andere deskundigen brengen Imbolc daarentegen in verband met een Keltische term die «wassing» betekent: imb-folc zou kunnen verwijzen naar een wassingsritueel, waarmee dit feest wordt verbonden met het idee van een loutering aan het einde van de winter, vergelijkbaar met het Romeinse Februa.
De eerste schriftelijke vermeldingen van Imbolc verschijnen in de middeleeuwse Ierse literatuur. De saga Tochmarc Emire («De hofmakerij van Emer», waarvan de bewaarde versie uit de 10e eeuw dateert) vermeldt Imbolc als «het begin van de lente (...) de tijd waarin de ooien worden gemolken». Een andere passage, in het epische verhaal Táin Bó Cúailnge («De veeroof van Cooley»), vermeldt dat een gevecht van de held Cúchulainn duurt «van de maandag van Samain tot de woensdag na Imbolc», dat wil zeggen gedurende de hele winterperiode tot het begin van de lente.
Het is duidelijk dat Imbolc een feest van voorchristelijke oorsprong is, waarschijnlijk voortgekomen uit Keltische agrarisch-pastorale gebruiken. Het valt namelijk samen met de periode waarin de ooien lammeren en de melkproductie weer op gang komt, een cruciale voedselbron na de ontberingen van de winter. Deze hernieuwde vruchtbaarheid van de kudde gaat gepaard met het vooruitzicht op een algemene vernieuwing: men bereidt zich voor op het zaaien in de lente en op het komende lichte seizoen. Sommige auteurs veronderstellen zelfs dat deze viering zeer oud is: verschillende neolithische ganggraven in Ierland zijn zo georiënteerd dat de opkomende zon rond Imbolc en Samain naar binnen kan schijnen, wat wijst op het symbolische belang van deze data sinds de prehistorie.
Pastorale vernieuwing en zuiveringsrituelen
Imbolc valt samen met een keerpunt in het pastorale jaar. In deze periode (eind januari – begin februari) werpen de ooien hun lammeren en komt de melkproductie weer op gang, waardoor na de winterse schaarste een eerste bron van vers voedsel beschikbaar komt. Deze hernieuwde vruchtbaarheid van de kudde gaat gepaard met het vooruitzicht op een algemene hervatting: men anticipeert op het zaaien in de lente en op de terugkeer van het lichte seizoen. Imbolc verschijnt zo als een overgangsfeest dat symbolisch «uit» de winter treedt. Daarom wordt er traditioneel een zuiverende dimensie aan verbonden: men zuivert de haard en de mensen van de resten van het donkere seizoen voordat een nieuwe cyclus begint. Vergelijkende godsdienstwetenschappers hebben Imbolc overigens in verband gebracht met de Romeinse Lupercalia (vruchtbaarheids- en zuiveringsfeesten die eind februari werden gevierd), waarbij zij wezen op vergelijkbare functies van overgang en rituele verjonging aan het einde van de winter.
De godin Brigit, beschermvrouwe van Imbolc
In de insulaire Keltische mythologie staat Imbolc onder de bescherming van de godin Brigit (Brighid in het Oudierlands). Brigit – wier naam «de Zeer Verhevene» betekent – behoort tot de belangrijkste godheden van het Gaelische pantheon. Volgens de bronnen is zij de dochter van de Dagda (de druïdische god van de Tuatha Dé Danann) en beschikt zij over een breed werkterrein: zij is beschermvrouwe van poëzie en kennis, van smeden en ambachtslieden, van geneeskunde en genezing, en tevens beschermster van kudden en haarden. Als godin van het huiselijke vuur, het ontluikende licht en de vruchtbaarheid werd Brigit vanzelfsprekend verbonden met het feest van Imbolc, dat de terugkeer van de lente viert. Historici zijn van mening dat dit feest haar jaarlijkse cultus markeerde: «men nodigde haar uit om het huis binnen te komen, zodat zij het kon zuiveren en beschermen tot het volgende Imbolc-feest». Zo verschijnt Brigit als een godin van de dageraad van de lente – sommige auteurs noemen haar zelfs een aurorale godin – en luidde Imbolc symbolisch «de periode van de dageraden van het jaar» in, oftewel de terugkeer van licht en leven na de winterzonnewende.
Het kruis van de heilige Brigitte, gevlochten van biezen of stro, is een emblematisch symbool dat met het feest van Imbolc wordt geassocieerd. Vroeger werd het op de avond van 31 januari (de vooravond van het feest) gemaakt en boven deuren, ramen of in stallen gehangen om Brigit in huis te verwelkomen en het huishouden voor het komende jaar te beschermen. In het westen van Ierland maakte men ook een grote biezenring, Crios Bríde («gordel van Brigitte») genoemd, die iedereen om zijn lichaam liet gaan om symbolisch de zegen van de heilige te ontvangen.
In het pre-industriële tijdperk markeerden andere gebruiken nog steeds de Imbolc-waaknacht op het Ierse en Schotse platteland. Een stropop van de godin (of heilige) Brigit, de Brídeóg genoemd, werd door in het wit geklede jonge meisjes van huis tot huis gedragen, terwijl zij ter ere van haar hymnen zongen. In elk huishouden maakte men voor Brigit een symbolisch bed, gevuld met gedroogde kruiden, om haar uit te nodigen de nacht in huis door te brengen – een gunstig teken voor het komende jaar. Voordat men naar bed ging, was het gebruikelijk om buiten linten of stukken stof neer te leggen, zodat Brigit ze kon aanraken en hun genezende kracht kon schenken. Op de ochtend van 1 februari lette men op sporen van haar bezoek: als de as van de haard de afdruk van een staf of voet vertoonde, was dat een teken dat de godin was gekomen om haar bescherming te brengen.
Tot slot zijn oude rituele gebruiken terug te vinden in een Iers gedicht dat in de 9e eeuw werd opgetekend in de Hibernica Minora. Deze tekst beschrijft de handelingen die tijdens Imbolc moeten worden uitgevoerd: «Van elk voedsel volgens de volgorde proeven, dat is wat men tijdens Imbolc moet doen; de handen, de voeten en het hoofd wassen». Deze verzen suggereren dat men symbolisch van alle beschikbare voedingsmiddelen proefde (waarschijnlijk om aan het einde van de winter de voorraden te inventariseren) en dat men zuiverende wassingen uitvoerde, in overeenstemming met de geest van vernieuwing van dit feest. Er wordt ook vermeld dat men aan het begin van het banket een mengsel van (gefermenteerde) schapenmelk en granen dronk, een rituele drank die de terugkeer van verse melk in de gemeenschap markeerde.
Van de godin Brigit tot de heilige Brigitte
Met de bekering van Ierland tot het christendom (5e – 6e eeuw) werd het feest van Imbolc geleidelijk opnieuw geïnterpreteerd en opgenomen in de christelijke kalender. De figuur van de heilige Brigitte van Kildare speelde een centrale rol in deze overgang. Volgens de hagiografische traditie was Brigitte (ca. 451–525 n.Chr.) een voormalige druïde die zich bekeerde, abdis werd en een klooster stichtte in Kildare, op een plaats die al heilig was voor de godin met dezelfde naam. Vanaf het einde van de 7e eeuw vermeldt een auteur als Cogitosus dat op 1 februari in Kildare een feest van de heilige Brigitte werd gevierd. Enkele eeuwen later is de vervanging van de heidense cultus door die van de heilige zichtbaar in de teksten: een versie van de Táin Bó Cúailnge (manuscript uit de 14e eeuw) vervangt de term Imbolc door Féil Bríde, oftewel het «feest van Brigitte». Als een van de beschermheiligen van Ierland christianiseert Brigitte zo het erfgoed van Imbolc: haar cultus legt de nadruk op de bescherming van gewassen en vee, liefdadigheid jegens behoeftigen en wonderen die verband houden met overvloed – thema’s die rechtstreeks aansluiten bij het oude agrarische feest.
Een opvallend aspect van de middeleeuwse cultus van de heilige Brigitte is het voortbestaan van een heilig vuur in haar heiligdom in Kildare. In de 12e eeuw beschrijft Giraldus Cambrensis een onuitblusbare vlam die door negentien nonnen werd onderhouden, in het hart van een ronde omheining die voor mannen verboden was. De heilige wordt in de iconografie zelf afgebeeld met een vuur in een vat en vergezeld door een koe – symbolen van haar attributen van heilig vuur en melkgevende vruchtbaarheid. Dit «vuur van Brigit», dat mogelijk een oud druïdisch ritueel heeft geërfd, brandde zonder onderbreking tot de ontbinding van het klooster in de 17e eeuw.
Tot slot bevorderde de datum van 1 februari, die dicht bij Maria-Lichtmis (gevierd op 2 februari) ligt, een volledige opname van Imbolc in de christelijke liturgische cyclus. Het feest van de Opdracht van Jezus in de Tempel, gevierd met gezegende kaarsen die het licht symboliseren, sloot door zijn thema van zuivering en vernieuwing aan bij de oorspronkelijke betekenis van Imbolc. In de Keltische landen versmolt het met het feest van de heilige Brigitte: in Bretagne wordt Maria-Lichtmis Gouel Berc’hed genoemd («feest van Brigitte» in het Bretons). Tot in de moderne tijd bleef de dag van de heilige Brigitte een van de belangrijkste plattelandsfeesten in Ierland, waardoor de oude seizoensrituelen in gekerstende vorm werden doorgegeven.
