Vandaag bied ik u een wat speciaal artikel aan: dat over de godheid Ops. Over het algemeen vrij onbekend in het Romeinse pantheon, is zij vooral een godheid die wij bij Aeternum vereren. Het was dan ook vanzelfsprekend om haar een heel artikel te wijden, in de hoop u te helpen haar te ontdekken en misschien ook voor u een beschermgodin te maken.
1. Bewaarster van overvloed en moeder van de oogsten
In het oude Rome waren de vruchtbaarheid van de grond en de overvloed van de oogsten heilig. De krachten die over deze zegeningen heersten, namen de vorm aan van godheden die geëerd werden met specifieke rituelen. Onder hen Ops. Al sinds de archaïsche tijd vereerd, belichaamde zij de welvaart van de aarde en de rijkdom die aan de mensen werd geschonken. Haar cultus, toegeschreven aan de Sabijnse koning Titus Tatius, werd diep geïntegreerd in de Romeinse religieuze tradities. Geassocieerd met de Grote Moeder Cybele uit Phrygië en gelijkgesteld aan Rhea, de echtgenote van Cronus, was zij ook de vrouw van Saturnus, god van de kieming. Als beschermer van het huis en de velden waakte Ops over de middelen die essentieel waren voor het voortbestaan van de landelijke gemeenschappen en steden.
2. Een godin met oude wortels
De naam Ops onthult onmiddellijk haar essentie. In het Latijn drukt zij rijkdom en overvloed uit, fundamentele begrippen in een samenleving waar welvaart gebaseerd was op landbouw. Varron noemde haar Mater, de Moeder, waarmee hij haar voedende rol benadrukte.
Er bestaan taalkundige verbanden tussen Ops en oude Indo-Europese godheden. In het Sanskriet betekent ápnas materiële goederen, terwijl in het Oudgrieks opnē verwijst naar oogsten. Deze overeenkomsten suggereren een zeer oude cultus, binnen tradities die de zegeningen van de aarde vierden. Ops onderscheidde zich echter door haar macht om voorspoed te schenken, waarbij zij de overvloed van de velden garandeerde en tegelijkertijd de veiligheid van de huishoudens beschermde.
3. Beschermer van de oogsten en moeder der Goden
Als godin van voorspoed waakte Ops over de vruchtbaarheid van de grond en de rijkdom van de oogsten. Haar rol beperkte zich niet tot de oogst: zij belichaamde ook de huishoudelijke stabiliteit en de bescherming van essentiële bezittingen. Haar invloed reikte verder dan de landelijke wereld en raakte elk Romeins huishouden.
Als echtgenote van Saturnus was Ops opgenomen in het grote verhaal van de goddelijke oorsprong. De traditie vertelt dat zij Jupiter redde van de vraatzucht van zijn vader, waarmee zij in de Romeinse cultuur het verhaal van Rhea en Cronus herhaalde. Haar band met Consus, beschermer van de graanschuren, versterkt haar rol in de landbouw-economie. Terwijl Consus zorgde voor het bewaren van het graan, garandeerde Ops de overvloed ervan. Deze complementariteit bepaalde de rituele kalender, waarbij de feesten van deze twee godheden elkaar het hele jaar door afwisselden.
4. Riten tussen geheim en grootsheid
De cultus van Ops werd gekenmerkt door een opmerkelijke ouderdom en grote plechtigheid. Haar belangrijkste heiligdom, het Sacrarium Opis Consivae, bevond zich in de Regia, in het hart van het Forum Romanum (hierover meer in het volgende deel).
De godin Ops op haar wagen, vergezeld door de choribanten, Giorgio Vasari. Bron: Kunstafbeelding
De vieringen ter ere van haar bepaalden de landbouwcyclus. De Opiconsivia, gevierd op 25 augustus, markeerde het einde van de oogst en de voorbereiding van het zaaien. Dit ritueel, gehouden in de Regia, getuigde van de centrale rol van Ops in de landbouwwereld. Enkele dagen eerder herinnerden de festiviteiten van Consus aan het belang van het opslaan van de oogst. In december viel de Opalia in de periode van de Saturnalia en vierde de vruchtbaarheid die onder de aarde tijdens de winter werd bewaard.
Deze ceremonies volgden nauwkeurige handelingen. Tijdens de Opalia baden de gelovigen tot Ops door te knielen en hun hand op de grond te leggen, waarmee ze een directe verbinding maakten met de aardse kracht van de godin. In de loop der tijd evolueerde haar cultus. Haar invloed reikte verder dan de archaïsche rituelen, en er werd een tempel aan haar gewijd op het Capitool onder de naam Ops Capitolina. Dit heiligdom speelde een strategische rol aan het einde van de Republiek, toen Julius Caesar er de staatskas onderbracht en zo de financiën van de staat onder haar bescherming plaatste.
5. Het Sacrarium Opis Consivae, het heilige huis van Ops
Het Sacrarium Opis Consivae was een heiligdom exclusief gewijd aan Ops, een grote eer. Dit heiligdom bevond zich binnen de Regia, een gebouw op het Forum Romanum dat diende als officiële residentie van de koningen van Rome en later als zetel van de Pontifex Maximus, de hogepriester van de Romeinse religie.
Weergave van het Forum Romanum en de Tempel van Jupiter, Alan Sorrell. Bron: The Art Newspaper
De term sacrarium duidt op een heilige plaats of heiligdom waar religieuze voorwerpen werden bewaard. In het geval van het Sacrarium Opis Consivae ging het om een ruimte gewijd aan Ops onder haar bijnaam Consiva, afgeleid van het Latijnse werkwoord conserere, wat "zaaien" betekent. Deze benaming benadrukt de rol van Ops als godin verbonden aan de vruchtbaarheid van de aarde en de groei van gewassen.
De toegang tot dit heiligdom was strikt beperkt. Alleen de Pontifex Maximus en de Vestaalse maagden, priesteressen gewijd aan de cultus van Vesta, mochten het betreden (omdat het verbonden was met de langlevendheid en voorspoed van Rome). Deze beperking getuigt van het belang en de heiligheid van de rituelen die er werden gevierd. De ceremonies ter ere van Ops, vooral die verbonden aan de landbouwcycli, vonden dus in deze ruimte plaats.
Historische bronnen, zoals de geschriften van Varron in De lingua Latina, vermelden het bestaan van dit heiligdom binnen de Regia. Hoewel de archeologische resten beperkt zijn, suggereren literaire getuigenissen dat het Sacrarium Opis Consivae al in de 6e eeuw v.Chr. in gebruik was, wat de ouderdom en continuïteit van de cultus van Ops in het archaïsche Rome bevestigt.
6. De Ops Capitolina, het openbare en politieke heiligdom
Met de uitbreiding van haar invloed werd de godin geëerd niet alleen als voedende kracht, maar ook als beschermfiguur van het collectieve welzijn. In deze context ontstond de Ops Capitolina, een later heiligdom gewijd aan Ops op de Kapitoolheuvel, symbool van de macht en rijkdom van de Romeinse staat.
Uitzicht op de Kapitoolheuvel, Giovanni Battista Piranesi. Bron: Meisterdrucke
De eerste vermeldingen van deze tempel dateren uit 186 v.Chr., een tijd waarin Rome zijn hegemonie over het Middellandse Zeegebied consolideerde. De ligging op het Capitool, vlakbij de Tempel van Jupiter Optimus Maximus, toont het groeiende belang dat aan Ops in de publieke sfeer werd toegekend. In tegenstelling tot het Sacrarium Opis Consivae met beperkte toegang, was de Ops Capitolina een heiligdom toegankelijk voor burgers en magistraten, wat haar rol in het bestuur en de economie van Rome versterkte.
Archeologische site van Sant’Omobono. Bron: Wikipedia
Het gebouw bevond zich in het zuidelijke deel van de Area Capitolina, het plein dat zich uitstrekte voor de tempel van Jupiter. Hoewel de exacte architectuur niet bekend is, zouden resten nabij de huidige kerk van Sant’Omobono kunnen behoren tot delen van het heiligdom. Het is ook mogelijk dat het uiterlijk beïnvloed werd door andere kapitooltempels, gekenmerkt door zuilen en een monumentaal podium.
7. Icoon van de voedzame aarde
In de Romeinse kunst verschijnt Ops altijd zittend, een houding die haar stabiele en beschermende rol benadrukt. Afgebeeld op een troon of op de grond, belichaamt zij de onveranderlijke kracht van de vruchtbare aarde. Ze houdt een scepter vast, teken van soevereiniteit, evenals een bundel graan of een korenaar, symbolen van landbouwovervloed.
Sommige afbeeldingen tonen haar terwijl ze een zoom van haar jurk optilt, gevuld met vruchten, wat de gulheid van de natuur oproept. De hoorn des overvloeds, hoewel later toegeschreven aan Abundantia, vindt zijn oorsprong in de attributen van Ops. De offers die aan haar werden gebracht bestonden uit graan en vruchten, wat getuigt van het respect dat de Romeinen haar betoonden.
Afbeelding van Abundantia. Bron: Goddess Night Out
Overwinnende generaals verbonden Ops ook met militaire voorspoed. De opimische buit, oorlogsbuit die als bijzonder waardevol werd beschouwd, werd aan haar gewijd als dank voor de overvloed die aan de overwinnaars werd geschonken.
8. De erfenis van Ops
De erfenis van Ops gaat verder dan de strikt religieuze sfeer. Haar naam bleef in de Romeinse taal bestaan, waar hij algemeen werd gebruikt om rijkdom en middelen aan te duiden. Hij liet sporen na in bepaalde uitdrukkingen en in de namen van invloedrijke families, zoals de gens Opimia. Maar het meest representatieve en bekende woord is zeker « opulentie ».
Onder het Keizerrijk verdween haar cultus geleidelijk ten gunste van Ceres, een godheid die directer met de oogst werd geassocieerd, en Abundantia, de belichaming van materiële rijkdom. Augustus nam haar echter op in de keizerlijke cultus onder de titel Ops Augusta, waarmee hij haar band met de voorspoed van de staat versterkte.
Standbeeld van keizer Augustus
Helaas werden met de kerstening van het Rijk de tempels van Ops gesloten en verdween haar cultus uit de officiële praktijken. Middeleeuwse en renaissance-auteurs bleven haar echter noemen als een allegorische figuur van overvloed (daarom bestaan er tegenwoordig zeer weinig afbeeldingen). U kunt echter in het Louvre een standbeeld bewonderen van Livia Drusilla (de echtgenote van keizer Augustus en een van de invloedrijkste vrouwelijke figuren van het Romeinse keizerrijk) dat de trekken van Ops draagt.
