Stinkende wijnruit is dezelfde soort als tuinierswijnruit: Ruta graveolens. De tweede naam benadrukt de scherpe geur die aan de vingers blijft hangen en die in het christelijke Europa gepaard ging met een bijna tegengestelde reputatie: het « genadekruid ». Tussen afkeer, besprenkeling, theater en astrologische geneeskunde laat deze plant zien hoe een sterke geur een teken van bescherming kan worden.
Aeternum heeft al een algemeen artikel over Wijnruit. Deze pagina dient als aanvullend dossier: ze legt de naam stinkend uit, evenals de christelijke benamingen, het palmtakje van de zondag en de sporen die in Shakespeare en Culpeper zijn achtergelaten.
Wijnruit bevat fototoxische stoffen en kan ernstige letsels veroorzaken. De plant blijft in de verpakking. Bij de praktijk worden een etiket, een tekening en een waarschuwing gebruikt, zonder inname, rook, aftreksel, daadwerkelijk besprenkelen of contact met de huid.
Ruta graveolens herkennen
Ruta graveolens L. behoort tot de Rutaceae, de familie van de citrusplanten. Deze halfstruik vormt vertakte stengels en draagt blauwgroene bladeren die verdeeld zijn in afgeronde segmenten. De gele bloemen hebben vier of vijf holle kroonbladen en maken daarna plaats voor gelobde doosvruchten.
Kew situeert het oorspronkelijke verspreidingsgebied van Wijnruit in Zuidoost-Europa en erkent dat de plant na de teelt in veel gebieden ingeburgerd is geraakt. Kew, Ruta graveolens.
De zichtbare klieren in de bladeren bevatten een geurige olie. Het Latijnse graveolens betekent « sterk geurend ». Het bijvoeglijk naamwoord stinkend duidt dus niet op een afzonderlijke soort: Wijnruit, gewone wijnruit, stinkende wijnruit en stinkruit kunnen naar dezelfde plant verwijzen.
Deze precisering voorkomt een misleidende dubbele vermelding in het grimoire. Twee handelsnamen kunnen twee verhalen openen, maar moeten terugverwijzen naar hetzelfde taxon, dezelfde risico’s en hetzelfde type identificatie.
Van sterke geur naar genadekruid
Het christelijke Europa gaf Wijnruit de namen herb of grace en genadekruid. De takjes werden verbonden met het besprenkelen met wijwater, een gebaar dat van het boeket een klein zegeningsinstrument maakt. De gedeelde vorm van het blad werd ook in verband gebracht met het kruis.
Het contrast met graveolens voedt haar apotropaeïsche kracht. Een als scherp ervaren geur markeert de scheiding tussen de gewone ruimte en de beschermde ruimte. De plant betovert niet door zachtheid: ze trekt een zintuiglijke en gedenkwaardige grens.
In mediterrane gebruiken en hun Amerikaanse voortzettingen begeleidde de wijnruit de bescherming tegen het boze oog. Een takje, een klein zakje, bereid water of een plant die bij het huis werd gekweekt, vervulde deze functie. Elke regio verbindt deze handelingen met haar eigen gebeden en religieuze figuren.
De zondagswijnruit bij Shakespeare
In Hamlet deelt Ophelia de planten uit tijdens haar beroemde scène en zegt: ‘there’s rue for you; and here’s some for me’. Ze voegt eraan toe dat haar wijnruit een verschil kan dragen en krijgt de naam ‘herb-grace o’ Sundays’.
De passage brengt berouw, verdriet en de taal van bloemen samen. Het Engelse woord rue betekent ook ‘spijt hebben’. Shakespeare speelt met deze klankovereenkomst, terwijl de zondag en het kruid der genade de plant in een christelijke horizon plaatsen. Shakespeare, Hamlet, tekst van Project Gutenberg.
Een plant draagt twee vormen van spijt. De wijnruit die Ophelia geeft, is tegelijk plantaardig materiaal, een woordspeling en een teken van een gekwetst bewustzijn.
Deze passage is geen magisch recept. Ze laat zien hoe het theater een voor het publiek begrijpelijke plantencode gebruikte: de plant sprak door haar naam, haar religieuze gebruik en haar reputatie.
De Zon en de Leeuw bij Culpeper
In de zeventiende eeuw plaatst Nicholas Culpeper de wijnruit onder de heerschappij van de Zon en in het teken Leeuw. Zijn systeem verbindt geneeskrachtige planten met planeten, lichaamsdelen en ziekten. Deze toeschrijving vormt een nauwkeurige historische bron voor de zonnecorrespondenties van de plant.
The English Physitian beschrijft de wijnruit ook als middel tegen vergif en beten, in de medische taal van zijn tijd. Nicholas Culpeper, The English Physitian.
De medische toepassingen van Culpeper mogen niet worden gereproduceerd. Hun waarde voor het grimoire ligt in de astrologische kaart die ze overbrengen: Zon, Leeuw, warmte, bescherming tegen gif. Deze kaart behoort tot het zeventiende-eeuwse Engeland en vat de andere mediterrane geschiedenissen van de wijnruit niet samen.
De sterk geurende wijnruit heeft zo verschillende, duidelijk afgebakende betekenisvelden: christelijke besprenkeling, het mediterrane boze oog, het theatrale spel rond berouw en Culpepers zonnecorrespondentie.
De plant etiketteren en beschermen
Teken een wijnruitblad zonder het product aan te raken. Schrijf onder de tekening de vier namen: wijnruit, gewone wijnruit, sterk geurende wijnruit en Ruta graveolens. Verbind ze met een cirkel om eraan te herinneren dat ze hetzelfde taxon aanduiden.
Schrijf op de achterkant een korte beschermingszin die je eigen handeling vastlegt: « Ik zie de drempel en houd hem vast. » Voeg de datum en de betreffende plaats toe. Het gesloten zakje blijft tijdens het schrijven naast de tekening liggen.
Bewaar het blad daarna in een botanische map met een reproductie van Culpepers pagina of de scène uit Hamlet. De opdracht verbindt identificatie, herinnering aan de tekst en bescherming van de drempel, zonder de plant aan te raken.
Historische correspondenties
| Aanduiding | Correspondentie |
|---|---|
| Botanische naam | Ruta graveolens L. |
| Equivalentie | Wijnruit, gewone wijnruit, stinkende wijnruit en sterk geurende wijnruit |
| Religieuze namen | Kruid der genade en herb of grace |
| Literaire bron | Hamlet, zondagswijnruit en berouw |
| Astrologische bron | Zon en Leeuw bij Nicholas Culpeper |
| Veilige vorm | Tekening, botanisch etiket en gesloten zakje |
