Onder de heggen klimt de Duivelsknol met fijne ranken, terwijl een enorme wortel verborgen in de aarde blijft. Deze wortel diende als valse Mandragora. Hij werd tot een klein menselijk figuurtje gesneden, opnieuw geplant om « haar » te produceren en vervolgens als talisman verkocht. Daarmee onthult hij een van de meest tastbare mysteries van de plantenmagie: ook het gemaakte bedrog kan een lange traditie voortbrengen.
De naam verwijst hier naar Bryonia dioica, ook behandeld als Bryonia cretica subsp. dioica volgens sommige flora’s. Het is geen nachtschadeachtige maar een komkommerachtige, verwant aan pompoenen. De gelijkenis met de Mandragora komt door de wortel, niet door de botanische eigenschappen of de chemie.
Alle delen vereisen voorzichtigheid, vooral de wortel en de rode bessen. Het verse sap irriteert de huid en inslikken kan ernstige spijsverteringsproblemen veroorzaken. De geschiedenis van de valse talismannen kan worden uitgewerkt met een afbeelding, klei of papier.
De heggenrank en zijn verborgen wortel
Bryonia dioica Jacq. is een klimplant uit de komkommerfamilie. De stengels hechten zich met ranken aan heggen, dragen handvormige bladeren en brengen kleine groenachtige bloemen voort. De mannelijke en vrouwelijke planten zijn gescheiden; alleen de vrouwelijke produceren bessen die rood worden.
De knolvormige wortel kan een indrukwekkende omvang bereiken. De Wildlife Trust beschrijft een plant van heggen en bosranden, die in al haar delen giftig is en waarvan de wortels als Mandragora’s werden verkocht. Northumberland Wildlife Trust, Bryonia.
De Franse naam Duivelsknol verenigt het moestuinachtige uiterlijk met het verbodene. Deze « knol » mag nooit als groente worden behandeld of worden uitgegraven om hem te onderzoeken.
De vervaardiging van valse Mandragora’s
De mediterrane Mandragora was zeldzaam en duur in het noorden van Europa. Verkopers gebruikten wortels van Bryonia om aan de vraag te voldoen. John Gerard klaagde in de 16e eeuw degenen aan die ze tot mannen en vrouwen sneden om kopers te misleiden.
T. F. Thiselton-Dyer neemt deze passage over en preciseert dat wortels tijdens hun groei ook werden geleid om bijzondere vormen te verkrijgen die als amuletten werden gebruikt. Thiselton-Dyer, The Folk-lore of Plants.
Het verkochte object beperkte zich niet tot het nabootsen van een soort. Het bootste een verhaal na: een menselijk lichaam, fortuin, een orakel en de kracht van de uit de grond getrokken wortel. Heggerank laat zien hoe de markt van de magie authenticiteit voortbrengt.
Gierstharen en een Alraune-figuur
Pietro Andrea Mattioli beschrijft in de 16e eeuw figuren die van witte heggerank waren gemaakt. De wortel werd gesneden, doorboord en vervolgens opnieuw geplant met gierstkorrels, zodat de scheuten op haar leken. Gekleed of in een doos bewaard, kon ze als Alraune worden voorgesteld.
Een etnobotanische studie van Bryonia alba toont aan dat de geschreven kennis over alruin en de mondelinge verhalen over heggerank in Noord- en Oost-Europa met elkaar verweven raakten. Studie over heggerank als vervanging voor alruin.
De talisman heeft een biografie. Het materiaal, het gebaar van de beeldsnijder, het verhaal van de verkoper en de verwachting van de koper dragen allemaal bij aan zijn sociale macht.
Het middeleeuwse geneesmiddel en de gevaarlijke vervanging
Het Herbarius Latinus uit de 15e eeuw vermeldt heggerank als laxeermiddel, diureticum en abortivum. De plant komt ook voor in een middeleeuws anesthetisch mengsel genaamd dwale, waarschijnlijk als vervanging voor alruin, hoewel ze de verdovende alkaloïden daarvan niet bevat.
Het Metropolitan Museum of Art benadrukt deze kloof tussen gelijkenis en daadwerkelijke werking. The Met Cloisters, middeleeuwse heggerank.
De episode herinnert eraan dat een rituele vervanging medisch rampzalig kan worden. De menselijke vorm en de naam «English mandrake» maken van Bryone geen Mandragora.
De valse voorstelling beeldhouwen zonder de wortel aan te raken
Boetseer een kleine menselijke wortel van zelfhardende klei. Markeer op de achterkant «Bryone» en op de sokkel «valse Mandragora». Deze dubbele inscriptie voorkomt dat het voorwerp een misleidende imitatie wordt.
Plaats de figuur in een doos met een kopie van de passage van Gerard. Voeg een etiket toe waarop de vervaardiging, de datum en het materiaal worden vermeld. Zo maakt u een talisman waarvan de herkomst leesbaar blijft.
Gebruik deze doos bij een studie naar vervalsingen, vervangingen en de handel in curiositeiten. De rituele vraag wordt: «wat geeft dit voorwerp zijn waarde?» Er is geen enkel fragment van Bryone nodig.
Historische correspondenties
| Aanduiding | Correspondentie |
|---|---|
| Botanische naam | Bryonia dioica Jacq. |
| Familie | Cucurbitaceae |
| Namen | Duivelsraap, heggenrank, valse Mandragora |
| Teksten | Gerard, Mattioli, Herbarius Latinus en tradities rond Alraune |
| Magische domeinen | Vervanging, vervaardigde talisman, waarzeggerij, orakel en handel |
| Veilige ondersteuning | Klei, doos, etiket en tekstweergave |
