De zwarte nachtschade draagt een naam die alle schaduwen van haar botanische familie aantrekt. Toch is Solanum nigrum noch Belladonna, noch Mandragora, noch Bilzekruid. Haar kleine gegroepeerde bessen en witte stervormige bloemen vertellen het verhaal van een andere plant, die in kruidenboeken bekendstaat als de « kleine zwarte nachtschade » en omgeven is door waarschuwingen zodra de identificatie onzeker wordt.
In teksten zijn onder de woorden solanum, nachtschade en nightshade meerdere soorten met verschillende chemische samenstellingen samengebracht. Een hekskunstrecept waarin het taxon niet wordt vermeld, maakt het dus niet mogelijk het verhaal automatisch aan Solanum nigrum toe te schrijven. Deze verwarring maakt deel uit van de geschiedenis en moet zichtbaar blijven.
De samenstelling van de zwarte nachtschade varieert afhankelijk van de lijn, de rijpheid en de groeiomstandigheden. Bepaalde vormen worden in verschillende delen van de wereld na selectie en bereiding gegeten, terwijl groene bessen en vegetatieve delen vergiftiging kunnen veroorzaken. Voor een Europees magisch fiche is geen enkel voedingsexperiment op zijn plaats.
De kleine zwarte nachtschade met gegroepeerde bessen
Solanum nigrum L. behoort tot de Solanaceae. De plant heeft ovale of getande bladeren, witte bloemen met vijf lobben rond een kegel van gele meeldraden en bessen die in kleine groepjes bijeenstaan. De vrucht verkleurt tijdens het rijpen van groen naar zwart of donkerpaars.
Kew beschrijft een oorspronkelijk verspreidingsgebied dat zich uitstrekt van West- en Zuid-Europa tot gematigd Azië, met Macaronesië en verschillende regio’s in Afrika. Kew, Solanum nigrum.
Het onderscheid met de Belladonna is fundamenteel. Atropa belladonna draagt grote, afzonderlijke bessen in een blijvende, stervormige kelk en bruinviolette klokvormige bloemen. De zwarte nachtschade heeft kleine bessen in trossen en omgekeerde witte bloemen.
De kleine zwarte nachtschade in kruidenboeken
Een houtsnede met de titel De solatro verschijnt in Le Grant Herbier, dat rond 1498-1500 in Parijs werd gedrukt. De identificatie wordt gegeven als Solanum nigrum, maar de instelling benadrukt hoe voorzichtig men moet omgaan met de afbeeldingen en plantennamen uit deze periode.
Deze plaat behoort tot een van de eerste grote, in het Frans gedrukte kruidenboeken. Ze toont een plant die al lang vóór de classificatie van Linnaeus deel uitmaakte van de materia medica. College of Physicians of Philadelphia, De solatro.
Engelse kruidkundigen noemen haar Petty Morel, kleine nachtschade, tegenover de gevaarlijkere Great Morel. Culpeper waarschuwt de lezer ze niet met elkaar te verwarren en raadt aan beide planten met rust te laten wanneer de identificatie niet zeker is.
Het mysterie van de nachtelijke zalven
In de 16e eeuw bespreken artsen en demonologen zalven die aan heksen worden toegeschreven. Andrés de Laguna vertelt over het testen van een groene zalf die in beslag was genomen bij mensen die van hekserij werden beschuldigd: de vrouw die haar krijgt, valt in een langdurige slaap en beschrijft bij het ontwaken genoegens die zij in een droom heeft beleefd.
In vertalingen wordt gesproken over nachtschade, bilzekruid, alruin of dollekervel, zonder een stabiele botanische formule te geven. Ook het woord nightshade dat in moderne verhalen wordt gebruikt, is dubbelzinnig. De zwarte nachtschade komt daarom in dit dossier voor als een van meerdere mogelijke namen, niet als een zeker ingrediënt.
Een naam is geen soort. In magische teksten bestaat de eerste stap erin het overgeleverde woord, de geïdentificeerde plant en de latere interpretatie van elkaar te scheiden.
Nacht, Saturnus en voorzichtigheid met namen
De kleur van de rijpe vrucht, de term «noire» en de verwantschap met verdovende Solanaceae hebben moderne compilaties ertoe gebracht haar te verbinden met de nacht, de dood en Saturnus. Niet al deze toeschrijvingen hebben dezelfde historische diepgang.
De meest betrouwbare aanwijzing is die van het kleine plantje dat op iets veel dreigenders lijkt dan het is. Het gaat over schijn, leesfouten en het gevaar om op basis van een naam te handelen. Het magische domein ervan wordt onderscheidingsvermogen in plaats van «astrale reis».
Een illustratie van Zwarte Nachtschade naast Wolfskers vormt een vergelijkingsoefening. De verschillen in bloem, bes, kelk en groeiwijze leren een magie van aandacht.
De spiegel van de twee Nachtschades
Druk twee gelabelde platen af: Solanum nigrum links en Atropa belladonna rechts. Teken onder elke plaat vier vakken: bloem, vrucht, rangschikking en kelk. Vul ze in aan de hand van een betrouwbare flora.
Plaats vervolgens een kleine spiegel tussen de twee afbeeldingen. Schrijf op de lijst: «de naam weerspiegelt, de vorm onderscheidt». Gebruik deze drager wanneer een situatie je ertoe dwingt te controleren wat vertrouwd lijkt.
Het ritueel eindigt met de zin van Culpeper: wanneer je de plant niet kent, laat je ze allebei met rust. Geen enkel exemplaar, geen vrucht, blad of poeder komt de ruimte binnen.
Historische correspondenties
| Oriëntatiepunt | Correspondentie |
|---|---|
| Botanische naam | Solanum nigrum L. |
| Historische namen | Kleine Nachtschade, Petty Morel, solatrum |
| Te onderscheiden van | Atropa belladonna, de Wolfskers |
| Teksten | Le Grant Herbier, Culpeper en verhalen over zalven uit de 16e eeuw |
| Magische domeinen | Onderscheidingsvermogen, naam, nacht, vergissing en grens |
| Veilige drager | Twee botanische platen, vergelijkingstabel en spiegel |
