Sint-janskruid

Wanneer de bladeren naar het daglicht worden geheven, lijkt het Sint-janskruid doorboord met talloze vensters. Toch kregen de gele bloemen, geplukt rond Sint-Jan, een andere rol: deuren beschermen, nachtelijke verschijningen verdrijven en de toekomst van de liefde bevragen op het moment waarop de baan van de zon haar hoogste punt bereikt.

De naam fuga daemonum, ‘de vlucht van de demonen’, vat zijn Europese reputatie samen. Bij deuren en ramen vormde de plant een barrière tegen geesten, betoveringen, onweer en donder. Zijn andere naam, Sol terrestris, de ‘aardse zon’, verbond de lichtgevende kroon met de kracht om datgene te verdrijven wat tot de nacht behoort.

Deze identiteit komt niet voort uit een hedendaagse betekenis die op een gele bloem wordt geprojecteerd. Ze wordt opgebouwd in de kalender van Sint-Jan, in de boeketten die aan huizen werden opgehangen en in de plantaardige astrologie van de 17e eeuw. Nicholas Culpeper plaatst het Sint-janskruid onder de Leeuw en de Zon; de gebruiken van juni geven het een precies tijdstip, een beschermende functie en een plaats van werking: de drempel.

Het doorboorde blad van licht

Sint-janskruid, Hypericum perforatum L., is een overblijvende plant uit de familie Hypericaceae. De rechtopstaande stengels dragen tegenoverstaande bladeren waarin kleine, doorschijnende klieren bij tegenlicht de indruk van gaatjes wekken. De bloemen met vijf gele kroonbladeren zijn bezaaid met donkerdere klieren en geven bij het fijnwrijven een rode kleur af.

Kew situeert het oorspronkelijke verspreidingsgebied van Europa tot Centraal-China, evenals in Noord-Afrika en bepaalde delen van het Nabije Oosten. Vervolgens verspreidde de plant zich ver buiten dit gebied. De identificatie ervan is van belang, omdat het geslacht Hypericum enkele honderden soorten omvat waarvan uiterlijk en samenstelling niet hetzelfde zijn. Kew, Hypericum perforatum.

De lichtgevende ‘gaatjes’ en het rode sap voedden twee elkaar aanvullende symbolische interpretaties. Het blad laat het daglicht door; de bloem draagt een rode kleur die aan het bloed van Johannes de Doper doet denken. Zo verenigt de plant het zonlicht en de herinnering aan een martelaarschap in één en hetzelfde materiaal.

De plant van de zonnewende en Sint-Jan

Het feest van Johannes de Doper, op 24 juni, valt rond de zomerzonnewende. In verschillende Europese regio’s kregen planten die in deze periode werden verzameld een bijzondere status. Sint-janskruid nam daarbij de eerste plaats in: het werd aan de vooravond van het feest geoogst, vóór zonsopgang of met de dauw, en vervolgens verwerkt in Sint-Jansboeketten.

Richard Folkard vermeldt dat soorten van Hypericum aan deuren en ramen werden opgehangen, samen met lelies, venkel en alsem. Het boeket diende niet alleen ter versiering van het huis. Het plaatste het onder de bescherming van de heilige tijdens een nacht die als rijk aan ontmoetingen, voortekenen en gevaren werd beschouwd. Richard Folkard, Plant Lore, Legends, and Lyrics, « Saint John’s Wort ».

Deze datum geeft de plant haar richting. Sint-janskruid stelt geen abstracte zon voor: het is het licht dat op de drempel wordt gedragen wanneer het jaar na zijn langste dag een keerpunt bereikt. Plukken, knopen en ophangen vormen samen een kalendermagie, afgestemd op een feestdag, een tijdstip en een plaats.

Fuga daemonum, de vlucht van de demonen

De namen fuga daemonum en Sol terrestris onthullen de magische kern van sint-janskruid. De eerste naam schrijft de plant het vermogen toe om demonen op de vlucht te jagen; de tweede vergelijkt de bloem met de aardse zon, waarvoor nachtelijke machten verdwijnen. De teksten die in de 19e eeuw werden verzameld, zetten veel oudere gebruiken van het dragen, ophangen en beschermen van het huis voort.

In Frankrijk, Duitsland, Italië, Schotland en Wales werden twijgen op het lichaam gedragen of boven openingen bevestigd als bescherming tegen hekserij, geesten en gevreesd noodweer. Het gebaar valt op door zijn eenvoud: de plant blijft intact en zichtbaar. Ze houdt de wacht, zonder dat rook of een drank nodig is.

Culpeper geeft deze reputatie een astrologisch raamwerk. In zijn Complete Herbal, gepubliceerd in de 17e eeuw, plaatst hij de plant onder het teken Leeuw en onder de heerschappij van de Zon. Zijn beschrijving benadrukt al de doorboorde bladeren en het rode sap van de bloemen. Nicholas Culpeper, The Complete Herbal, « St. John’s Wort ».

Boeketten van negen bloemen en voortekenen

Ook luidde Sint-Jan een periode van liefdeswaarzegging in. In Zweden en Zwitserland maakten jonge vrouwen een boeket van negen bloemen, geplukt op negen verschillende plaatsen. Sint-janskruid moest daarin duidelijk zichtbaar zijn. Vervolgens werd het boeket onder het kussen gelegd, zodat de slaap de toekomstige echtgenoot kon onthullen.

In Nedersaksen gaf een twijgje dat bij het bed was vastgemaakt een ander voorteken: als het ’s ochtends nog fris was, werd er binnen het jaar een huwelijk verwacht; als het verwelkte, nam de hoop af. De plant bracht het huwelijk dus niet voort. Ze diende als aanknopingspunt voor een interpretatie, waarin de toestand van de plant, een droom en verwachting samenkwamen.

Folkard bewaart ook de aan Visontius toegeschreven instructie: pluk de plant op een vrijdag, in het uur van Jupiter, rond de volle maan van juli, en draag haar om de hals tegen melancholie en fantastische geesten. Dit getuigenis laat de zonne-identiteit van sint-janskruid samengaan met een joviaans tijdstip dat voor een specifieke handeling werd gekozen.

Een drempel bewaken met sint-janskruid

Plaats aan de vooravond van Sint-Jan enkele gedroogde bloeitoppen in een kleine, afgesloten houder boven een deur of bij een raam. Schrijf eronder wat deze grens beschermt: rust, vrede in huis, een project of het recht om niet gestoord te worden. Het gebaar neemt de beschermende functie over zonder de plant tot geneesmiddel te maken.

Voor een zonnewerk kunt u een blad tegen het licht bekijken en vervolgens het netwerk van puntjes op papier tekenen. Schrijf in het midden wat zichtbaar moet worden gemaakt. Bewaar de tekening tot de volgende zonnewende. Deze praktijk vertrekt vanuit een werkelijk botanisch kenmerk en het historische beeld van Sol terrestris.

Een boeket van negen bloemen kan worden samengesteld als herinneringsobject voor de gebruiken rond Sint-Jan. Leg het bij het bed, zonder contact met het kussen, en noteer bij het ontwaken de droombeelden voordat u ze interpreteert. Het ritueel blijft een vorm van persoonlijke duiding; het brengt geen ontmoeting of de wil van een ander tot stand.

Historische correspondenties