Je hebt waarschijnlijk al gehoord van de Día de los Muertos, dat kleurrijke Mexicaanse feest dat de overledenen viert met bloemen, offers en dans. Hoe kan een viering die draait om de dood zo vrolijk zijn, vol muziek en gelach? Laten we samen duiken in deze viering die zowel het leven als de dood eert, in vreugde en ver weg van verdriet.
1. Waar komt Día de los Muertos vandaan?
Om dat te weten, moeten we 3000 jaar terug in de tijd naar de pre-Spaanse tradities van de Meso-Amerikaanse beschavingen, zoals de Azteken, Maya’s en Purépecha’s. Deze volkeren beschouwden de dood al als een voortzetting van de levenscyclus, waarbij de overledenen tijdelijk onder de levenden konden terugkeren tijdens specifieke periodes van het jaar. De rituelen die bij dit geloof hoorden, waren manieren om een spirituele band met de voorouders te behouden. De onderwereld wordt bewaakt door de godin Mictecacihuatl, de Dame der Doden, die zowel over de zielen als de beenderen waakt. De festiviteiten ter ere van haar duurden toen een maand.
Met de komst van de Spanjaarden in de 16e eeuw en de introductie van het katholicisme, zijn deze vieringen samengevoegd met de christelijke feesten van Allerzielen gewijd aan overleden kinderen (1 november) en Allerheiligen (2 november).
Bewijs van het spirituele en historische belang: in 2008 heeft UNESCO Día de los Muertos of Allerheiligen opgenomen op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid.
2. De symbolen en praktijk van Día de los Muertos
Día de los Muertos zit vol symbolen. Een van de essentiële elementen van dit feest is de ofrenda (altaar), het hart van de vieringen. Het maken ervan is een ritueel op zich, waarbij het wordt versierd met betekenisvolle voorwerpen: foto’s van de overledenen, kaarsen, copal wierook (gebruikt om de ruimte te zuiveren), cempasúchil bloemen (Afrikaantjes met een feloranje kleur) en voedseloffers, vooral gerechten die de overledenen tijdens hun leven waardeerden. De ofrenda wordt geplaatst op het graf van de overledene of in huis.
De papel picado is een ander zichtbaar element van de altaren en decoraties. Deze fijn uitgesneden papieren slingers bevatten symbolen en soms woorden. Ze worden traditioneel gebruikt bij alle vieringen van het jaar.
De calaveras (schedels), gemaakt van suiker, keramiek of andere materialen (ook gedragen als maskers), zijn overal aanwezig tijdens het feest. Ze vertegenwoordigen de dood, maar op een feestelijke manier. Sommige calaveras dragen zelfs de namen van de overledenen, wat het idee symboliseert dat de dood een integraal onderdeel van het leven is en gevierd moet worden in plaats van gevreesd.
Tot slot is er het pan de muerto (Dodenbrood), een zoete brioche met oranjebloesem (symbool van onsterfelijkheid), in de vorm van een schedel of dieren, versierd met deegbeenderen. Het is een veelvoorkomend offer op de ofrendas en staat zowel voor voedsel voor de levenden als voor de geesten die tijdens deze dagen terugkeren.
Ter info: deze brioche werd al door de Azteken gemaakt en met de overledene begraven als offer aan de goden Izcoxauhqui, Cuetzaltzin of Huehuetéotl om zijn overgang naar het hiernamaals te verzekeren.
3. Wie is deze elegante en mysterieuze Catrina?
De Catrina, of de Calavera Catrina, is een van de meest iconische symbolen van Día de los Muertos geworden. Oorspronkelijk gemaakt door de Mexicaanse illustrator José Guadalupe Posada rond 1910, had La Catrina een satirische rol. Ze stelde een skeletvrouw voor met een elegante hoed, een kritiek op de Mexicaanse elite die probeerde Europese mode en waarden over te nemen. Posada gebruikte deze figuur om de hypocrisie van de hogere klassen aan de kaak te stellen, die hun inheemse wortels wilden verloochenen ten gunste van een luxueuze westerse levensstijl.
De naam Catrina komt van het Mexicaanse woord catrín, dat een goedgeklede man of vrouw aanduidde, en versterkt Posada’s sociale kritiek op de hogere klassen. Hoewel deze figuur in een politieke context werd gemaakt, werd ze snel opgenomen in de Mexicaanse populaire cultuur als een elegante personificatie van de dood. Haar populariteit nam toe toen ze werd opgenomen in het werk van de beroemde muralist Diego Rivera, vooral in zijn schilderij Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central of "De droom van een zondagmiddag in het Alameda-park", waar ze de hand vasthoudt van een jonge Rivera.
Bron: WikiArt
Tegenwoordig staat La Catrina voor een elegante visie op de dood in de Mexicaanse cultuur, waar de dood wordt gezien als een natuurlijk onderdeel van het leven. Tijdens de vieringen van Día de los Muertos verschijnt La Catrina in verschillende vormen, van sculpturen tot de uitgebreide make-up van deelnemers.
Zo overstijgt La Catrina haar oorspronkelijke rol en wordt ze een krachtig symbool van de Mexicaanse cultuur, dat zowel het leven als de dood viert en het idee versterkt dat, ongeacht onze sociale klasse, de dood ons allemaal aangaat. Ze belichaamt nu de culturele trots en het erfgoed van Mexico, terwijl ze ook aanzet tot reflectie over identiteit en sterfelijkheid.
4. Een beroemde processie... dankzij James Bond
Een van de bekendste is de Mega Procesión de Catrinas, die elk jaar in Mexico-Stad plaatsvindt. Deze processie kreeg veel bekendheid nadat ze werd gepopulariseerd in de James Bond-film Spectre.
Bron: AlloCiné
Tot dit evenement werd het Dodenfeest relatief intiem gevierd, in huizen en op begraafplaatsen. Sindsdien is de impact zo groot geweest dat deze processie een echte openbare viering van het Dodenfeest is geworden, met concerten, straattheater en optochten met versierde praalwagens. Duizenden deelnemers verkleden zich als Catrinas en skeletten en trekken door de straten van de Mexicaanse hoofdstad.
5. De viering van de dood net zo goed als van het leven
Wat opvalt in vergelijking met onze meer plechtige en, laten we eerlijk zijn, sombere tradities, is dat Día de los Muertos een vrolijk en zeer kleurrijk feest is. Voor Mexicanen wordt de dood gezien als een natuurlijke en cyclische overgang in plaats van een tragisch einde. De overledenen worden elk jaar kort onder de levenden verwelkomd, wat een sfeer van feestelijkheid, hereniging en het delen van verhalen creëert. Dit helpt niet alleen hun herinnering levend te houden, maar ook om levende banden met de voorouders te behouden. Net als onze brandende kaarsen die we bij Samhain in het raam zetten, is het gebruikelijk om zeer felle kleuren te gebruiken die de overledenen naar ons en vervolgens naar de onderwereld zullen leiden.
Daarom is alles zo vrolijk en feestelijk: er moet een fantastische sfeer worden gecreëerd die de overledenen aanmoedigt om terug te komen en dit moment met de levenden te delen. We herinneren ons de herinneringen in de vorm van grappen en soms zelfs vriendelijke plagerijen. Een mooie les die leert het leven niet te serieus te nemen.
