Het koor van de Deugden neemt een bijzondere plaats in de christelijke engelenleer in. Hun naam roept tegenwoordig rechtvaardigheid, voorzichtigheid of matigheid op, maar komt hier uit een woordenschat van kracht, vermogen en geestelijke macht. Pseudo-Dionysius plaatst de Deugden in de tweede triade, tussen de Heerschappijen en de Machten, en kent hun de standvastigheid toe die nodig is om datgene wat van God komt te ontvangen en door te geven. Thomas van Aquino neemt dit onderscheid over en verbindt hen met het vermogen om Gods handelen te volbrengen, terwijl een andere traditie hen in verband brengt met wonderen. Om de Deugden te begrijpen, moeten we daarom terugkeren naar de woorden van de Schrift en naar de commentaren die dit koor geleidelijk een precieze betekenis hebben gegeven.
| Oorsprong van de naam | Latijnse virtutes, werkzame krachten of vermogens |
|---|---|
| Bijbelse woordenschat | Efeziërs 1, 21; 1 Petrus 3, 22, afhankelijk van de vertaling |
| Plaats bij Pseudo-Dionysius | Tweede triade, na de Heerschappijen |
| Relatie tot de Machten | Twee onderscheiden koren, ondanks de verwantschap tussen de namen |
| Theologische betekenis | Standvastige kracht en overdracht van Gods handelen |
| Middeleeuwse receptie | Verband met wonderen in een door Thomas van Aquino becommentarieerde traditie |
Het woord deugd betekent niet alleen een morele eigenschap
In hedendaags Nederlands verwijst een deugd allereerst naar een menselijke eigenschap, bijvoorbeeld voorzichtigheid of vrijgevigheid. Deze betekenis volstaat niet om het koor van de Deugden te begrijpen. Het Latijnse virtus heeft ook de betekenis van kracht, waarde of het vermogen om een werking voort te brengen. De Griekse woordenschat van christelijke teksten gebruikt woorden voor macht en energie die in de Europese talen op verschillende manieren zijn vertaald.
Deze lexicale rijkdom verklaart waarom een lezer de naam Deugden niet noodzakelijk in alle moderne edities van het Nieuwe Testament terugvindt. Vertalers geven een term afhankelijk van de passage soms weer als «macht», «kracht» of «gezag». De uit de middeleeuwse theologie overgeleverde engelenkoren hebben vervolgens traditionele benamingen behouden, ook wanneer Bijbels hun vertaalkeuzes hebben gewijzigd.
De Deugden mogen daarom niet worden verward met de morele of goddelijke deugden van mensen. Het gaat om de naam van een hemelse orde binnen een classificatie, waarvan de betekenis is uitgewerkt door auteurs die de taal van de onzichtbare machten proberen te interpreteren.
De soevereiniteit van Christus boven de hemelse machten
Het eerste hoofdstuk van de brief aan de Efeziërs bevestigt dat de verrezen Christus boven elke heerschappij, elk gezag, elke macht en elke dominantie is geplaatst. Het doel van de passage is zijn gezag te verkondigen, niet een gedetailleerde lijst op te stellen van de taken die aan elke engelengroep worden toegeschreven. De woordenschat van de hemelse machten verschijnt in een uitspraak over de reikwijdte van Gods macht.
Ook de eerste brief van Petrus vermeldt in hoofdstuk 3 engelen, soevereiniteiten en machten die aan de verheerlijkte Christus onderworpen zijn. De verschillende vertalingen van deze termen herinneren eraan dat men eerst het Grieks en de literaire context moet onderzoeken voordat men besluit dat het om een bepaalde orde gaat. De namen van de koren krijgen hun meest systematische vorm in latere theologische commentaren.
De verbinding met de engelenleer mag het centrum van de teksten niet verplaatsen. De apostolische brieven bevestigen dat Christus elke macht, zichtbaar of onzichtbaar, te boven gaat. De beelden van kracht worden geen onafhankelijke autoriteiten die buiten Gods wil kunnen handelen.
De onwankelbare kracht beschreven door Pseudo-Dionysius
Hoofdstuk VIII van de Hemelse hiërarchie bevat een van de belangrijkste beschrijvingen van de Deugden. Pseudo-Dionysius plaatst hen in het midden van de tweede triade, tussen de Heerschappijen en de Machten. Hij interpreteert hun naam als een kracht die standvastig blijft, zich zonder te verzwakken tot God kan wenden en de goddelijke verlichtingen kan ontvangen zonder haar gerichtheid te verliezen.
De taal kan abstract lijken, maar heeft een precieze logica. De eerste triade aanschouwt de goddelijke nabijheid; de tweede ontvangt en ordent datgene wat moet worden doorgegeven; de derde houdt meer verband met verkondigingen en relaties met de menselijke wereld. Binnen de middelste rang drukken de Deugden de energie en standvastigheid uit die deze beweging mogelijk maken.
Voor Pseudo-Dionysius is deze kracht niet het product van een op zichzelf staande wil. Ze hangt af van de goddelijke bron en wordt uitgeoefend volgens een orde die schepselen in staat stelt de weldaden ervan te ontvangen. De term Deugden duidt zo op een vermogen om deel te hebben aan Gods handelen, zonder te beweren dat zij daarvan de oorsprong bezitten.
De Deugden en de wonderen bij Thomas van Aquino
Thomas van Aquino onderzoekt de namen en eigenschappen van de koren in vraag 108 van de Summa theologiae. Hij onderscheidt daar de classificatie van Pseudo-Dionysius van die welke aan Gregorius de Grote wordt toegeschreven. De eerste plaatst de Deugden tussen de Heerschappijen en de Machten, terwijl de tweede hun in zijn orde van de negen koren een andere plaats toekent.
Thomas legt bij zijn bespreking van Gregorius' orde uit dat de Deugden in verband kunnen worden gebracht met buitengewone ingrepen in de materiële natuur, in het bijzonder met wonderen. Dit betekent niet dat engelen op eigen initiatief een genezing zouden verrichten, noch dat men een wonder kan verkrijgen door hun rang aan te roepen. Het maakt deel uit van een theologische verklaring van het handelen van schepselen in dienst van God.
Het bestaan van twee indelingen herinnert eraan dat de engelenhiërarchie niet altijd exact op dezelfde manier is geformuleerd. Theologen redeneerden vanuit de betekenis van de namen en de Schriftpassages om hun onderscheidingen vast te stellen. De lezing van Thomas laat dit intellectuele werk in ontwikkeling zien.
Waarom de Deugden verschillen van de Machten
De Nederlandse namen van de Deugden en de Machten kunnen de indruk wekken dat ze twee volledig uitwisselbare groepen aanduiden. Bij Pseudo-Dionysius wordt hun betekenis echter onderscheiden. De Deugden vertegenwoordigen een kracht die deelneemt aan Gods handelen en dit doorgeeft; de Machten verwijzen meer naar de ordening en regulering van dit handelen.
Thomas van Aquino werkt dit verschil uit met de taal van leiding en uitvoering. De Heerschappijen schrijven voor of ordenen, de Deugden geven het vermogen om te handelen, en de Machten organiseren de wijze waarop dit handelen wordt geordend. De termen zijn analogisch: ze ontlenen aan de menselijke wereld vergelijkingen om over geestelijke wezens te kunnen spreken.
Deze onderscheidingen laten zien waarom het onjuist zou zijn om elk koor een zeer concrete functie toe te schrijven zonder de bron ervan te vermelden. Het middeleeuwse denken probeert een orde van deelname te verklaren en niet de dagelijkse zorgen van gelovigen over engelencategorieën te verdelen.
Vleugels, stralen en tekenen van kracht in de kunst
De Schrift geeft de Deugden geen fysieke beschrijving die vergelijkbaar is met die van de serafijnen van Jesaja of de cherubijnen van Ezechiël. Kunstenaars die de negen koren afbeelden, moeten daarom symbolische attributen gebruiken. Gevleugelde figuren, lichtstralen, boeken of tekenen van macht kunnen de plaats van de Deugden in een compositie weergeven.
In bepaalde middeleeuwse voorstellingen verschijnen de orden van de tweede triade als lichtgevende groepen die rond de goddelijke majesteit zijn opgesteld. Hun rang wordt zichtbaar gemaakt door hun nabijheid tot de hogere of lagere koren, door hun houding en door de voorwerpen die hen onderscheiden. De kleuren en kleding variëren naargelang het artistieke programma.
Het beeld van een engel die de natuurkrachten beheerst, behoort tot iconografische ontwikkelingen die verband houden met het thema van geestelijke macht. Het bewijst niet dat de Bijbel aan het koor van de Deugden een meteorologische functie of een planeet heeft toegekend. Engelenvoorstellingen zijn beter te begrijpen wanneer men weet welke teksten als voorbeeld hebben gediend.
De plaats van de Deugden in de geschiedenis van de theologie
De Deugden nemen een tussenpositie in binnen de grote dionysische architectuur. Hun betekenis berust op het idee van een ontvangen kracht die op God is gericht, wat aansluit bij Pseudo-Dionysius' streven om te tonen hoe het licht volgens de orde van de wezens wordt doorgegeven. Middeleeuwse commentaren zetten deze reflectie voort met onderscheidingen rond kracht, bestuur en uitvoering.
Hun studie maakt het ook mogelijk de rijkdom van het woord deugd in de oude talen te herontdekken. Morele deugd en werkzame kracht zijn geen twee betekenissen zonder verband, maar de engelenleer hanteert een specifieke betekenis die niet rechtstreeks kan worden verward met de catalogus van menselijke eigenschappen.
Om dit koor te begrijpen, is het nuttig Efeziërs 1 en 1 Petrus 3 te lezen, gevolgd door hoofdstuk VIII van de Hemelse hiërarchie en vraag 108 van Thomas. Deze teksten laten zien hoe een woordenschat van macht uitgroeit tot een gestructureerde bezinning op de hemelse orden.
Bronnen en referenties
Efeziërs, hoofdstuk 1, verzen 20–23, de soevereiniteit van Christus boven de machten en heerschappijen.
Eerste brief van Petrus, hoofdstuk 3, vers 22, engelen, soevereiniteiten en machten die aan Christus onderworpen zijn.
Pseudo-Dionysius, Hemelse hiërarchie, hoofdstuk VIII, de betekenis van de Deugden in de tweede triade.
Thomas van Aquino, Summa theologiae, I, vraag 108, artikelen 5 en 6, Deugden, Machten en verschillen in indeling.
Benedictus XVI, audiëntie van 14 mei 2008 over Pseudo-Dionysius.
Illustratie: Mozaïek van de Deugden in het baptisterium van Florence, foto van MatthiasKabel, bijgesneden door Sailko, oud mozaïek; foto onder licentie CC BY-SA 3.0, zonder wijzigingen.


















