Jezus Christus staat centraal in het christelijke geloof. Hij is Jezus van Nazareth, een joodse man uit Galilea die het Koninkrijk van God verkondigt, leerlingen roept en in de 1e eeuw onder Pontius Pilatus wordt gekruisigd. De evangeliën bewaren het verhaal van zijn optreden en de verkondiging van zijn opstanding. Christenen belijden hem ook als de eeuwige Zoon van God die mens is geworden, waarachtig God en waarachtig mens, in de eenheid van één persoon. Deze bewering, die door de eerste concilies werd uitgewerkt, geeft de titel Christus een betekenis die verder gaat dan die van een bijnaam: zij verbindt de geschiedenis van Jezus met de belofte van verlossing en met het leven van de Heilige Drie-eenheid.
| Naam en titel | Jezus, persoonlijke naam; Christus, titel die Messias betekent |
|---|---|
| Historische context | Galilea en Judea, 1e eeuw |
| Dood | Kruisiging onder Pontius Pilatus |
| Beleden identiteit | Ware God en ware mens, één persoon in twee naturen |
| Concilies | Nicea, 325; Efeze, 431; Chalcedon, 451 |
| Belangrijkste feesten | Kerstmis, Pasen, Hemelvaart en Christus Koning |
Jezus van Nazareth in de wereld van Romeins Judea
Jezus behoort tot het joodse volk en groeit op in een streek waar de tradities van Israël in aanraking komen met de structuren van de Romeinse macht. De evangeliën plaatsen zijn leven in Nazareth, in Galilea, en vertellen vervolgens over zijn prediking rond het Meer van Gennesaret en zijn reizen naar Jeruzalem. Zijn taal grijpt terug op de Schrift, de feesten en de religieuze praktijken van zijn omgeving.
Het historisch onderzoek beschikt over verschillende soorten bronnen. De brieven van Paulus behoren tot de oudste bewaard gebleven christelijke teksten; de evangeliën werden later geschreven binnen gemeenschappen die de herinnering aan Jezus doorgaven. Niet-christelijke auteurs, zoals Flavius Josephus en Tacitus, leveren eveneens getuigenissen over zijn tijd en over de eerste generaties van de christelijke beweging.
Het levensverhaal van Jezus kan niet worden losgemaakt van deze joodse en Romeinse geschiedenis. Vraagstukken rond de Wet, de Tempel, de plaatselijke autoriteiten en de messiaanse verwachtingen nemen een belangrijke plaats in de verhalen over zijn optreden in.
Christus is een titel, geen achternaam
Het woord Christos komt uit het Grieks en betekent „gezalfde”. Het verwijst naar het idee van de Messias, de naam van een figuur die in verschillende joodse tradities wordt verwacht. De zalving maakt onder meer deel uit van de installatie-riten van koningen en van de aanwijzing van aan een opdracht toegewijde personen. Wanneer de eerste leerlingen Jezus „de Christus” noemen, belijden zij dat hij een beslissende opdracht in de geschiedenis van Israël vervult.
De Evangeliën laten zien dat deze bewering verschillende verwachtingen oproept. In Marcus 8 erkent Petrus Jezus als de Messias, maar heeft hij er meteen moeite mee de aankondiging van het lijden en de dood te aanvaarden. Het begrip Messias moet dus niet eenvoudigweg worden begrepen als de belofte van een onmiddellijke politieke overwinning.
De titel Heer staat eveneens centraal in de eerste christelijke geloofsbelijdenissen. Hij verbindt de Verrijzenis met de erkenning van een gezag dat de discipelen aan Christus toeschrijven. Deze titels mogen niet worden losgemaakt van de gebeurtenissen die hun betekenis hebben bepaald.
De parabels, de ontmoetingen en het Koninkrijk van God
De prediking van Jezus kondigt de komst van het Koninkrijk van God aan. De parabels gebruiken beelden van de zaaier, het zaad, de vader die zijn zoon verwelkomt of degene die een gewonde helpt om te spreken over vergeving, gerechtigheid en het leven voor God. Deze verhalen zijn geen eenvoudige morele adviezen die aan zijn onderricht zijn toegevoegd: ze drukken de manier uit waarop Christus de komst van het Koninkrijk verkondigt.
De Evangeliën vertellen ook over genezingen en ontmoetingen met mensen die uitgesloten zijn of door ziekte worden beproefd. Jezus deelt de maaltijd met tollenaars, luistert naar hulpvragen en spreekt met kenners van de Wet. Zijn daden roepen zowel instemming als controverses over zijn gezag op.
De roeping van de Twaalf maakt deel uit van deze missie. De discipelen worden uitgenodigd om met hem te leven, te luisteren en te verkondigen. Hun onbegrip laat zien dat hun roeping hun niet onmiddellijk volledige kennis geeft van de weg die zij inslaan.
De Passie onder Pontius Pilatus en de dood aan het kruis
De vier Evangeliën besteden veel aandacht aan de laatste dagen van Jezus in Jeruzalem. Ze vertellen over zijn intocht in de stad, de spanningen rond de Tempel, het laatste avondmaal, de arrestatie, de verhoren en de kruisiging onder Romeins gezag. De vermelding van Pontius Pilatus in de Geloofsbelijdenis verankert deze gebeurtenis in de geschiedenis van het Romeinse bestuur over Judea.
Kruisiging is een straf die door de Romeinse autoriteiten werd toegepast. De passieverhalen vermelden ook Joodse religieuze leiders, maar het hedendaagse christendom verwerpt elke interpretatie die een collectieve of erfelijke verantwoordelijkheid aan het Joodse volk toeschrijft. Het Tweede Vaticaans Concilie herinnert hier expliciet aan in Nostra aetate.
De christelijke theologie begrijpt Jezus’ dood in het kader van zelfgave en verzoening met God. Het Evangelie volgens Johannes geeft deze een belangrijke plaats in de taal van de liefde, terwijl Paulus het kruis verbindt met de verkondiging van een redding die de verwachtingen omtrent macht op zijn kop zet.
De Verrijzenis in de eerste getuigenissen
De eerste gemeenschappen verkondigen dat Jezus is verrezen en aan zijn leerlingen is verschenen. In 1 Korintiërs 15 geeft Paulus een oude formule door waarin zijn dood, begrafenis, Verrijzenis en verschijningen aan Kefas, de Twaalf en andere getuigen worden vermeld. Deze passage vormt een zeer vroege bron om de kern van de apostolische verkondiging te begrijpen.
De Evangeliën vertellen vervolgens over de ontdekking van het lege graf en de ontmoetingen met de Verrezene. Hun verhalen bevatten niet precies dezelfde lijsten van personen en hebben evenmin dezelfde verhalende opbouw. Deze verschillen nodigen uit om elk Evangelie binnen zijn eigen compositie te lezen, terwijl de centrale bewering die zij delen wordt erkend.
Voor het christelijk geloof is de Verrijzenis niet slechts het voortbestaan van Jezus' morele invloed. Zij betekent zijn overwinning op de dood en de transformatie van zijn bestaan. De geschiedenis van de getuigen en de theologische betekenis van hun verkondiging moeten samen worden bestudeerd, zonder aan een tekst meer details toe te schrijven dan hij bevat.
Van Nicea tot Chalcedon, waarlijk God en waarlijk mens
De vraag naar de identiteit van Christus neemt een belangrijke plaats in de debatten van de eerste eeuwen in. Het concilie van Nicea in 325 bevestigt dat de Zoon verwekt en niet geschapen is, en van dezelfde natuur is als de Vader. Het gaat erom zijn volledige goddelijkheid te belijden, niet het bestaan van een schepsel dat boven de andere verheven is.
De controverses over de verhouding tussen de goddelijkheid en de menselijkheid van Jezus duren voort. Het concilie van Efeze in 431 verdedigt de eenheid van zijn persoon en de plaats van Maria als Moeder van God. Het concilie van Chalcedon in 451 formuleert de belijdenis van één Christus in twee naturen, een goddelijke en een menselijke, zonder vermenging of scheiding.
Deze termen beantwoorden aan een specifiek probleem: Jezus zou niet werkelijk mens zijn als zijn menselijkheid slechts een schijn was, en hij zou niet de goddelijke Zoon zijn als zijn relatie tot God alleen op adoptie berustte. De christelijke leer wil zowel zijn volledige menselijke leven als zijn goddelijke identiteit behouden.
De Zoon in de Heilige Drie-eenheid
De Zoon is volgens de christelijke geloofsbelijdenis eeuwig verbonden met de Vader. De Incarnatie komt niet overeen met de geboorte van de goddelijkheid van de Zoon, maar met zijn intrede in de menselijke geschiedenis. De proloog van Johannes drukt deze relatie uit door het Woord vanaf het begin bij God te plaatsen en vervolgens te bevestigen dat het vlees is geworden.
De Heilige Geest speelt een rol in de verhalen over de ontvangenis van Jezus, zijn doop en zijn zending. De trinitarische theologie benadrukt dat de drie personen onderscheiden zijn, maar één goddelijke natuur bezitten. De zending van Christus in de geschiedenis maakt de verhouding van de Zoon tot de Vader in de Geest zichtbaar.
Het christelijke gebed is rond deze belijdenis opgebouwd. Het richt zich door de Zoon in de Geest tot de Vader, terwijl de liturgie de menswording, het lijden en de verrijzenis gedurende het jaar viert.
De herinnering aan Christus in de kunst en de liturgie
Het kruis is het meest verbreide symbool van Jezus Christus, maar zijn iconografie omvat ook het lam, de vis, de Goede Herder, Christus in majesteit en de grote taferelen uit zijn leven. Elk beeld behoort tot een periode uit de kunstgeschiedenis en belicht een aspect van het Evangelie. De vis houdt in het bijzonder verband met een oude geloofsbelijdenis die door Griekse initialen werd uitgedrukt.
Het liturgische jaar maakt het mogelijk de belangrijkste momenten van deze geschiedenis te doorlopen: de Advent en Kerstmis, de Veertigdagentijd en de Goede Week, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren. De Eucharistie blijft in het katholieke geloof de gedachtenis aan het lijden en de verrijzenis van Christus.
De geschiedenis van Jezus en de theologische belijdenis van Christus zijn dus geen twee onderwerpen zonder verband. De verhalen uit Galilea en Jeruzalem voeden het onderricht dat de kerken hun taal over de menswording en het heil heeft gegeven.
Bronnen en referenties
Marcus, hoofdstuk 1, begin van het openbare optreden; Johannes, hoofdstuk 1, proloog en menswording.
Paulus, 1 Korintiërs 15, oude paasbelijdenis; Lucas, hoofdstuk 24, verhalen over de Verrezene.
Catechismus van de Katholieke Kerk, paragrafen 456 tot en met 483, menswording en ware God/ware mens.
Compendium, vragen 85 tot en met 89, Nicea en Chalcedon.
Tweede Vaticaans Concilie, Nostra aetate, nr. 4, verwerping van de collectieve verantwoordelijkheid van het Joodse volk voor het lijden en sterven van Christus.
Illustratie: Icoon van Christus Pantocrator, Sinaï, 6e eeuw, historisch werk uit het publieke domein.



















