Aan het begin van de 20e eeuw luidt de Britse occultist Aleister Crowley (1875-1947) een gedurfde nieuwe spirituele weg in, die hij Thelema noemt. In april 1904 beweert Crowley tijdens een verblijf in Caïro met zijn vrouw Rose via de stem van een onstoffelijk wezen genaamd Aiwass Het Boek van de Wet (in het Engels The Book of the Law) te hebben ontvangen. Deze korte profetische tekst kondigt de komst van een Nieuw Aeon voor de mensheid aan en legt de basis voor een ongekende religie, die draait om het principe van de « telos » of de ware wil van ieder individu. Een verkenning.
De heilige bronnen van Thelema
Thelema vindt zijn oorsprong in een mystieke ervaring die aan de basis staat. In april 1904 zou Crowley in een kamer van het Boulakmuseum in Caïro, onder dictaat van Aiwass, een tekst in drie hoofdstukken hebben opgetekend met de titel Liber AL vel Legis, in het Frans bekend als Het Boek van de Wet. Crowley vertelt dat het dictaat gedurende drie dagen plaatsvond, van 8 tot en met 10 april, elke dag precies om twaalf uur. De inhoud van dit boek, waarvan hij beweert het te hebben gehoord in plaats van het te hebben geschreven, heeft voor hem een heilige betekenis: het verkondigt dat de mensheid het Tijdperk van Horus is binnengetreden, een nieuw aeon dat de voorbije tijdperken van Isis en Osiris zou opvolgen. Het Boek van de Wet legt zo de fundamentele beginselen van de religie van Thelema vast en wordt haar centrale tekst. Crowley was aanvankelijk verbijsterd door deze openbaring en besefte het belang ervan pas enkele jaren later volledig: pas in 1909 publiceerde hij de tekst en begon hij die van commentaren te voorzien om de leer ervan toe te lichten.
« Het woord van de Wet is Thelema », verkondigt hoofdstuk I van Het Boek van de Wet (vers 39), waarmee meteen het leidende idee van deze nieuwe boodschap wordt benadrukt. De term Thelema is ontleend aan het Griekse θέλημα (thelêma), dat wil of bewuste intentie betekent. Crowley, een groot kenner van oude tradities, kon niet onbekend zijn met het feit dat Rabelais dit woord in de 16e eeuw gebruikte om de denkbeeldige abdij van Thelema in Gargantua te benoemen. Het beroemde motto van Rabelais, « Fay ce que vouldras », klinkt bovendien als een voorloper van de thelemische wet. Crowley geeft deze spreuk echter een ongekende esoterische en universele betekenis: het is niet langer slechts een humanistische satire, maar het heilige gebod van een nieuw spiritueel tijdperk, waarvan hij zichzelf als de heraut beschouwt.
Na Het Boek van de Wet schrijft Crowley in de daaropvolgende jaren nog andere werken die hij eveneens als « geïnspireerd » of afkomstig van hogere bronnen presenteert. Deze werken – waaronder Liber VII, Liber Cordis Cincti Serpente (Liber LXV) en Liber Legis – worden later samengebracht onder de titel Holy Books of Thelema (Heilige Boeken van Thelema). Crowley beschouwt ze als heilige teksten van klasse A, dat wil zeggen onaantastbaar en overgeleverd door goddelijke intelligenties in plaats van eigenhandig geschreven. Geen van deze geschriften heeft voor thelemiten echter een belang dat gelijk is aan dat van Het Boek van de Wet zelf. Dit laatste blijft de hoeksteen van het thelemische geloof – als het ware de Heilige Schrift van Thelema – waaromheen alle andere leringen zijn opgebouwd.
De Wet van de Wil en haar grondslagen
« Doe wat je wilt zal de hele Wet zijn. Liefde is de wet, liefde onder de wil. » Deze formule uit Het Boek van de Wet vat de ethische en metafysische kern ervan samen. Het is geen uitnodiging tot anarchistische bandeloosheid, maar drukt een veeleisend principe uit: ieder wezen moet zijn Ware Wil (True Will in het Engels) ontdekken en volgen als enige leidraad in het leven. Volgens Crowley heeft ieder individu namelijk een essentieel doel dat hem of haar eigen is, een diepe missie of roeping die in de eigen aard besloten ligt. Het verwezenlijken van deze innerlijke wil – en niet het bevredigen van egoïstische grillen – vormt het doel van het bestaan. In die zin moet « Do what thou wilt » worden begrepen: niet als “doe waar je zin in hebt”, maar als “vervul je ware wil”. Het tweede vers, « Liefde is de wet, liefde onder de wil », verduidelijkt dat liefde (in de betekenis van agapè, de energie van verbinding en schepping) elke gewilde handeling moet doordringen, maar ondergeschikt is aan de verlichte wil. Met andere woorden: universele liefde is de wet, op voorwaarde dat zij ten dienste staat van de Ware Wil.
Crowley plaatst dit concept van de hoogste Wil aan de top van zijn filosofie. « Trots en de hogere wil staan boven alles », merkt hij op, waarmee hij het streven van de soevereine ziel ver boven de gewone morele beperkingen plaatst. Thelema verheerlijkt zo de absolute vrijheid van het individu om zijn bestemming te verwezenlijken, zonder sociale of religieuze belemmeringen: « Het woord van de Zonde is Beperking », roept Aiwass uit in Het Boek van de Wet, waarbij hij het beteugelen van de eigen ware aard als de enige “fout” verwerpt. Elk willekeurig verbod en elke van buitenaf opgelegde moraal worden gezien als een belemmering voor het verwezenlijken van de True Will. Crowley vat dit idee samen door te verklaren dat « alle oude ketenen » moeten worden afgeschaft en dat “elke andere band dan liefde een vloek is”, waarmee hij breekt met de onderdrukkende dogma’s van het verleden.
Aan de basis van Thelema staat dus een heilig individualisme. Crowley stelt namelijk dat « iedere man en iedere vrouw een ster is », een poëtisch beeld dat wil zeggen dat ieder wezen een uniek lichtcentrum in het universum is. Net als sterren volgen individuen elk hun eigen baan – hun bestemmingstraject – en mogen zij die van anderen niet doorkruisen. Met deze kosmische metafoor suggereert Crowley dat ieder mens een goddelijke vonk in zich draagt en een hoge staat van spirituele vervulling kan bereiken, zolang hij of zij de ware wil tot het einde volgt. Het doel van Thelema is precies iedereen te helpen dit hogere doel van het bestaan te herkennen en volledig te bereiken. Deze zoektocht wordt het Grote Werk (Great Work) genoemd, een begrip dat aan de alchemie en de westerse esoterie is ontleend en verwijst naar de verwezenlijking van het authentieke zelf en de afstemming daarvan op de kosmos. Door zijn True Will te vervullen, stemt de beoefenaar van Thelema zich af op de diepe orde van het universum – een universum dat als levend en spiritueel wordt beschouwd – en komt hij “in overeenstemming met de beweging van de sterren”.
De thelemische filosofie gaat gepaard met een radicaal nieuwe opvatting van het universum. Crowley leert dat wij na de openbaring van 1904 het Tijdperk van Horus zijn binnengegaan, de gekroonde en veroverende kindgod. Hij onderscheidt drie opeenvolgende grote aeonen in de spirituele geschiedenis van de mensheid, die elk door een specifieke goddelijke figuur worden beheerst: eerst het Aeon van Isis, geregeerd door de oermoeder (oude samenlevingen die de Godin en de natuur vereerden); vervolgens het Aeon van Osiris, getekend door de offerende vader (patriarchale religies, het tijdperk van stervende en herrijzende goden, waaronder het christendom); en nu het Aeon van Horus, bestuurd door het gekroonde en veroverende Kind – symbool van het vrije en vervulde individu. In Het Boek van de Wet worden deze drie aeonen belichaamd door drie godheden: de godin Nuit (het met sterren bezaaide, oneindige hemelgewelf, de kosmische moeder) voor het tijdperk van Isis; de god Hadit (het immanente bewustzijnspunt, verbonden met het hart van de dingen) voor het tijdperk van Osiris; en Ra-Hoor-Khuit (de krijgshaftige vorm van de valkgod Horus) voor het huidige tijdperk. Crowley ziet het Aeon van Horus als de tijd van het goddelijke individu, bevrijd van oude dogma’s, waarin een hernieuwde vrijheid en zelfonderzoek zullen opbloeien. Deze kosmische visie geeft de wet van Thelema een gevoel van historische onvermijdelijkheid: volgens Crowley groeit de mensheid als het ware toe naar spirituele volwassenheid, waarin ieder wezen een zelfstandige “ster” zal worden. De wet « Doe wat je wilt » volgen betekent dan dat men zich afstemt op de energie van het nieuwe aeon zelf.
Thelemische praktijken en esoterische orden
Om de wet van Thelema in praktijk te brengen en aspiranten te begeleiden op hun weg naar hun True Will, ontwikkelt Crowley een heel systeem van magische en rituele praktijken. Magie, die hij als magick spelt om haar te onderscheiden van goochelkunst (magic), vormt de kern van de thelemische werkwijze. Crowley definieert haar klassiek als « de Wetenschap en de Kunst om veranderingen teweeg te brengen in overeenstemming met de Wil ». Het gaat niet alleen om occulte ceremonies, maar om een discipline van zelftransformatie op alle niveaus van het wezen. Binnen Thelema kan elke handeling van het dagelijks leven een magische handeling worden zodra die volledig in overeenstemming met de ware Wil wordt uitgevoerd. Toch hecht Crowley – opgeleid in de arcana van de Hermetische Orde van de Golden Dawn – groot belang aan formele ceremoniële rituelen, die hij ziet als bevoorrechte middelen om de wil te trainen en de onzichtbare werelden te verkennen. Net als de Golden Dawn brengt hij een gestructureerde inwijdingsgang met graden tot stand, met symbolen en rituele beproevingen, waardoor de leerling zijn geest aanscherpt en de treden van spirituele verwezenlijking beklimt.
Al in 1907 richt Crowley zijn eigen esoterische orde op, de Argenteum Astrum (A∴A∴, wat « Zilveren Ster » betekent), om deze inwijdingsleer te verspreiden. De A∴A∴ neemt deels de gradenstructuur van de Golden Dawn over (Neofiet, Adept,...), maar herformuleert die volgens de wet van Thelema en integreert praktijken uit oosterse wijsheidstradities die Crowley tijdens zijn reizen heeft bestudeerd. De invloed van hindoeïstische yoga en het boeddhisme is namelijk duidelijk aanwezig in de training die hij voorstelt: meditatie, ademhalingsbeheersing en concentratieoefeningen vullen de aanroepingen en pentagrammen van de westerse traditie aan. Het motto dat hij aan zijn orde toekent, « de methode van de wetenschap, het doel van de religie », illustreert zijn benadering: experimentele nauwkeurigheid (de effecten van rituelen op het bewustzijn observeren, noteren en herhalen) verbinden met een oprecht mystiek streven naar verlichting. Het uiteindelijke doel van het inwijdingstraject van de A∴A∴ is het verkrijgen van de « Kennis en Conversatie met zijn Heilige Beschermengel », dat wil zeggen de bewuste ontmoeting met het innerlijke goddelijke Zelf. Crowley beschrijft deze ervaring als de gemeenschap met een « bijna-goddelijke » beschermende entiteit die de adept zijn ware aard onthult en hem naar de Eenwording met het Al leidt. Kortom, het gaat erom het Hogere Zelf te bereiken en te ontwaken voor zijn goddelijke dimensie – een doel dat men kan vergelijken met verlichting in andere tradities, hoewel Crowley het op zijn eigen provocerende en magische wijze presenteert.
Tegelijkertijd investeert Crowley in een andere bestaande orde en hervormt hij die: de Ordo Templi Orientis (O.T.O.), om er een breder verspreidingskanaal voor Thelema van te maken. In 1912 ontmoet hij Theodor Reuss, de Duitse oprichter van de O.T.O., die hem inwijdt in de hoogste graden van zijn orde en hem de leiding over de Engelstalige wereld toevertrouwt. De O.T.O. was oorspronkelijk een organisatie die door de vrijmetselarij was geïnspireerd en aan esoterische mysteriën was gewijd. Crowley zou haar grondig hervormen om de wet van Thelema als centraal beginsel te integreren. Hij herschrijft de rituelen van de verschillende graden zodat de Verering van de Ware Wil erin wordt opgenomen, en voegt nieuwe ceremonies toe die doordrenkt zijn van thelemische symboliek. Vooral via de O.T.O. introduceert Crowley een van de meest controversiële – en volgens hem krachtige – onderdelen van zijn magie: seksmagie. Reuss had hem toevertrouwd dat de O.T.O. geheimen van hoge magie bezat; Crowley ontdekt dat het in werkelijkheid ging om technieken van seksmagie, oftewel het gebruik van energie die door erotische extase wordt opgewekt voor spirituele doeleinden. Enthousiast door deze onthulling neemt hij deze praktijken onmiddellijk op in het thelemische corpus.
Volgens Crowleys visie is seksuele energie een heilige kracht en een krachtig middel tot verheffing wanneer zij door de wil wordt geleid. Hij onderzoekt voortaan alle facetten van seksualiteit – oosterse tantra, de mystiek van de hoofse liefde en de heksensabbat – om zijn magie ermee te voeden. Hij leert zijn leerlingen binnen de O.T.O. hoe zij het orgasme tot een magische handeling kunnen verheffen, via gecodificeerde rituelen waarin lichamelijke vereniging dient als middel om de wil op een specifiek doel te concentreren. Volgens hem stelt “de extase die tijdens deze sessies wordt bereikt iemand in staat een goddelijke staat te benaderen om met een hoger wezen te spreken” (dat wil zeggen met zijn innerlijke Engel). Deze verheerlijking van genot, ook buiten de Victoriaanse normen (Crowley bepleitte vrije seksualiteit, zonder taboes rond gender of geaardheid), sluit aan bij de libertaire geest van Thelema. Zij bezorgt hem echter een schandalige reputatie: de schandaalpers van die tijd, die geruchten over rituele orgieën in de abdij van Thelema ontdekte die hij in 1920 op Sicilië stichtte, noemt hem « de slechtste man ter wereld ». Niettemin beschouwt Crowley deze praktijken als heilig en bevrijdend, in de overtuiging dat de adept door « vrijuit van zijn genot te genieten, zonder angst voor een god » in werkelijkheid de goddelijkheid in zichzelf eert.
Naast individuele praktijken introduceert Crowley ook collectieve riten die bedoeld zijn om de thelemische gemeenschap te verenigen en de nieuwe religie te vieren. De bekendste is de Gnostische Mis (Liber XV), die hij in 1913 in Moskou schrijft. Deze ceremonie, die vandaag nog steeds in de loges van de O.T.O. wordt uitgevoerd, geldt als de sacramentele mis van Thelema. Er wordt een priester opgevoerd (die het zonneprincipe en de Hogepriester van Thelema belichaamt) en een priesteres (die de godin Nuit belichaamt), die samen een rite uitvoeren die zowel door de traditionele katholieke liturgie als door oosterse mystiek is geïnspireerd. Tijdens deze mis wordt de Liber AL op het altaar geplaatst, worden aanroepingen tot Nuit en Hadit gericht en delen de communicanten wijn en een mystieke koek die de elementen van het goddelijke lichaam voorstellen. De sfeer is plechtig en poëtisch, geladen met esoterische symbolen – Crowley beschrijft de Gnostische Mis zelf als “vervuld van thelemische symboliek”, terwijl hij erkent dat hij zowel werd geïnspireerd door de orthodoxe liturgie die hij in Sint-Basilius (Moskou) observeerde als door de tridentijnse katholieke mis. Dit ritueel heeft als doel de thelemiten regelmatig een ervaring van het gemeenschappelijke heilige te bieden, in een kader dat de vrijheid verheerlijkt (er wordt geen zonde beleden, behalve beperking) en de mystieke eenwording onder de auspiciën van liefde en wil.
Bovendien schrijft Het Boek van de Wet zelf de viering van thelemische religieuze feesten op vaste data voor. Crowley stelt in de lente een jaarlijks feest in (van 8 tot en met 10 april) om de verjaardag van de ontvangst van Het Boek van de Wet te herdenken. Andere feesten eren de zonnewendes en equinoxen – een voortzetting van de heidense cycli – of gebeurtenissen uit het leven van de profeet (zoals 12 oktober, « Crowleymass », de verjaardag van Crowley, die humoristisch tot feestdag wordt verheven). Deze vieringen bieden thelemiten de gelegenheid samen te komen, feestelijke riten uit te voeren, banketten te houden, mysterie- toneelstukken op te voeren en collectieve magische rituelen uit te voeren. Crowley moedigt deze momenten van verbondenheid aan, die Thelema als een echte Kerk helpen verankeren en niet slechts als een gesloten esoterische kring. Hij structureert de religieuze vleugel van de O.T.O. bovendien als een Gnostische Katholieke Kerk (E.G.C.), waarvan de Gnostische Mis de officiële liturgie is. Zo biedt Crowley via de A∴A∴ een weg naar individuele verlichting, en via de O.T.O./E.G.C. een inwijdings- en religieuze gemeenschap om Thelema dagelijks te beleven. Deze twee elkaar aanvullende wegen van praktijk hebben ervoor gezorgd dat de leer van Thelema zich blijvend kon vestigen en zich ver buiten de beperkte kring van Crowleys directe discipelen kon verspreiden.
Religie, mythen en thelemische spiritualiteit
Hoewel Thelema de vorm van een nieuwe religie aanneemt, is haar benadering van het goddelijke en van symbolen bewust niet-dogmatisch en esoterisch. Crowley spreekt afwisselend over Thelema als een cultus van nieuwe goden, een levensfilosofie of een magisch systeem. Deze meerduidigheid weerspiegelt de interpretatieve vrijheid die aan de adepten wordt gelaten. Historicus Ethan Doyle White merkt namelijk op: « de opvattingen over deze theologie verschillen onder thelemiten: sommigen zijn theïstisch en geloven in het letterlijke bestaan van de godheden van Thelema, terwijl anderen atheïstisch zijn en in hen slechts symbolische figuren zien ». Met andere woorden: men kan Thelema beoefenen als een deïstische religie (door Nuit, Hadit, Horus en de andere goden van het thelemische pantheon als werkelijke hogere entiteiten te vereren), of als een humanistische weg waarin deze goden slechts psychologische archetypen of poëtische metaforen zijn die krachten van de natuur en de ziel vertegenwoordigen. Crowley zelf houdt hierover een zekere dubbelzinnigheid in stand. Enerzijds roept hij de goden in zijn rituelen aan met flamboyante ernst – hij verklaart zelfs dat hij de reïncarnatie is van de geest van de god Thoth en neemt de titel To Mega Therion (« Het Grote Beest » in het Grieks) aan, verwijzend naar het Beest uit de Apocalyps. Anderzijds schrijft hij in Magick dat de goden kunnen worden gezien als “delen van de menselijke ziel” en dat hun aanroeping in werkelijkheid dient om het eigen onderbewuste te verkennen. Deze spanning tussen een letterlijke en een symbolische lezing wordt binnen Thelema aanvaard; iedere beoefenaar is vrij de benadering te kiezen die bij hem of haar past. Belangrijk is dat de door Crowley gebruikte mythische taal tot de ziel spreekt en als katalysator voor transformatie werkt.
Het thelemische pantheon put rijkelijk uit verschillende tradities: voornamelijk uit het oude Egypte (Nuit, de hemelgodin; Hadit, gelijkgesteld aan de gevleugelde schijf van Horus Behdet; Ra-Hoor-Khuit, de kinderlijke vorm van Horus), maar ook uit een herinterpretatie van de christelijke mythologie (Crowley identificeert zich met het Beest 666 uit de Apocalyps en vereert de figuur van Babalon, de « Scharlaken Vrouw » uit de Apocalyps, die hij verheft tot bevrijdende godin). Binnen Thelema neemt de godin Babalon inderdaad een bijzondere plaats in: haar naam, ontleend aan de « hoer van Babylon » uit het Bijbelse Boek der Openbaring, wordt positief geherinterpreteerd als het beeld van de geëmancipeerde goddelijke vrouw, de heilige metgezellin van het Beest in het Nieuwe Aeon. Babalon vertegenwoordigt de ongebreidelde heilige vrouwelijkheid, de belichaming van absolute liefde die het ego verteert. Crowley beschrijft haar als “degene die de sluier van de illusie laat vallen en de adept verdrinkt in de extase van het Oneindige”. Volgens een thelemische exegese wordt « Babalon geassocieerd met de vernietiging van het ego van de beoefenaar en diens eenwording met het gehele bestaan », wat een cruciale stap vormt in de spirituele ontwikkeling binnen Thelema. Crowley omringde zich zo met « Scharlaken Vrouwen » – opeenvolgende metgezellen aan wie hij deze titel verleende – die hij zag als voertuigen van de energie van Babalon in zijn seksuele en mystieke riten. Dit paar Beest/Babalon symboliseert de vereniging van actieve en passieve, mannelijke en vrouwelijke polariteiten, met als doel de spirituele androgyne, de volledige ingewijde, voort te brengen.
Een ander centraal symbool van Thelema is het gekroonde en veroverende Kind, Horus, die Crowley beschouwt als de heersende god van het huidige aeon. Horus wordt vaak afgebeeld als Harpocrates (Horus als kind, met een vinger op de lippen) of als Ra-Hoor-Khuit (de agressieve en zonnige vorm van Horus). Hij symboliseert het goddelijke kind in ieder van ons, dat geroepen is om vrijuit op te groeien. Crowley moedigt zijn adepten aan om “weer als kinderen te worden”, dat wil zeggen zich te bevrijden van de conditioneringen van het verleden om spontaan de diepe Wil te volgen, in de onschuld en kracht van het goddelijke kind. Zo wil de hele thelemische mythologie de adept symbolische oriëntatiepunten voor zijn of haar ontwikkeling bieden: Nuit is het Oneindige waarnaar men streeft; Hadit is de goddelijke vonk in het hart; het kind Horus is het zelf dat geboren wordt in een hoger bewustzijn; Babalon is de mystieke liefde die het zelf transformeert; enz... Thelema kan dus worden beleefd als een vernieuwde polytheïstische religie, waarin men deze godheden vereert en het Gouden Tijdperk van het Aeon van Horus verwacht. Maar zij kan net zo goed worden beleefd als een esoterische filosofie waarin deze goden slechts maskers van innerlijke krachten zijn.
Ten slotte moet de ethische en spirituele dimensie van Thelema worden benadrukt. Hoewel Crowley vaak choqueert met zijn iconoclastische toon, is zijn leer niet slechts een oproep tot anti-Victoriaanse rebellie; in wezen is het een weg naar de ontplooiing van het wezen. Door zelfkennis en trouw aan de ware wil te bepleiten, sluit Thelema aan bij het Delfische adagium « Ken uzelf ». De thelemiet wordt uitgenodigd om aan zichzelf te werken (via magie, meditatie, droomanalyse enzovoort) om de illusies en angsten die zijn of haar True Will verhullen, te verdrijven. Het ideaal dat Crowley voor ogen had, was dat van bevrijde mannen en vrouwen, bewuste « sterren » in het universum, verbonden door authentieke liefde en niet door van buitenaf opgelegde wetten. Hij sprak over het naderende « Koninkrijk van Rabelais », een wereld waarin de enige wet Doe wat je wilt zou zijn, dat wil zeggen waarin iedereen in volmaakte overeenstemming met zijn of haar diepe aard zou leven, in collectieve harmonie. Magische utopie of werkelijke spirituele profetie? Hoe dan ook legde Crowley met Thelema de fundamenten voor een bijzonder rijk symbolisch en praktisch systeem, dat waarheidszoekers nog steeds inspireert en aan het denken zet.
Hoewel het aantal thelemische adepten altijd beperkt is gebleven, is de invloed van Thelema veel verder voelbaar geweest, binnen de gehele westerse esoterische opleving. Belangrijke figuren uit het moderne occultisme lieten zich erdoor inspireren, en de invloed van Crowley is terug te vinden in diverse latere spirituele bewegingen. Maar bovenal bood Thelema een origineel spiritueel kader waarin het individu verantwoordelijk is voor zijn eigen heilige bestemming. Zoals Crowley zelf schreef, met de overtuiging die hem kenmerkte: « Daarin schuilt een pracht waarvan iedereen kan genieten. [...] Iedere man en iedere vrouw is een ster. »
