Basile Valentin is een emblematische figuur uit de alchemie, die traditioneel wordt voorgesteld als een benedictijnse monnik uit de 15e eeuw die alchemist werd. Zijn naam wordt verbonden aan verschillende verhandelingen die aan het begin van de 17e eeuw werden gepubliceerd, waaronder De Twaalf Sleutels van de filosofie en De triomfwagen van antimoon, die in heel Europa grote bekendheid genoten. Het werkelijke bestaan van deze persoon blijft echter omgeven door een betrekkelijk mysterieuze sfeer, maar zijn geschriften hebben de ontwikkeling van de ontluikende chemie sterk beïnvloed.
Legendarische oorsprong en onzekere identiteit
Er zijn zeer weinig verifieerbare gegevens beschikbaar over het leven van Basile Valentin. Volgens de traditie werd hij rond 1394 geboren en werd hij rond 1413 benedictijner in het Sint-Pietersklooster van Erfurt, in Duitsland, maar geen enkel documentair bewijs bevestigt dit. In werkelijkheid is zijn historische bestaan zeer onzeker: in de kloosterarchieven van Duitsland wordt geen monnik met deze naam vermeld. Historici beschouwen Basile Valentin als een waarschijnlijk fictief personage, een pseudoniem dat door een of meer Duitse auteurs aan het einde van de 16e eeuw werd gebruikt. Al in de 18e eeuw opperden onderzoekers dat de werkelijke auteur van de aan Basile Valentin toegeschreven werken Johann Thölde zou zijn, een Duitse zoutondernemer die van 1565 tot 1624 leefde. Modern onderzoek bevestigt dat ten minste een deel van de geschriften van Basile Valentin inderdaad afkomstig is van Johann Thölde, terwijl het erop wijst dat ook andere anonieme auteurs aan dit gezamenlijke werk kunnen hebben bijgedragen. Johann Thölde was bovendien de eerste uitgever van de verhandelingen die onder de naam Basile Valentin werden gepubliceerd, en hij ondertekende er zelf vijf aan het begin van de 17e eeuw. De ware Basile Valentin blijft dus een mysterieuze figuur, misschien puur legendarisch, die de identiteit van latere auteurs verhult.
Wetenschappelijk werk en chemische ontdekkingen
Wie er ook schuilging achter de naam Basile Valentin, de aan hem toegeschreven geschriften getuigen van een grondige kennis van de chemie van zijn tijd. Ze bevatten beschrijvingen van vernieuwende procédés en nauwkeurige experimentele waarnemingen. Basile Valentin legt uit hoe ammoniak kan worden verkregen door salmiak (ammoniumchloride) in aanwezigheid van basen te verhitten, en hoe zoutzuur kan worden geproduceerd door een reactie tussen zeezout (natriumchloride) en « vitriololie » (zwavelzuur). Ook beschrijft hij uitvoerig de bereiding van geconcentreerd zwavelzuur zelf, dat in die tijd vitriololie werd genoemd, door de distillatie van sulfaatmengsels. Zijn experimenten omvatten ook de chemie van metalen: Basile Valentin benadrukt de eigenschappen van antimoon en zijn verbindingen. In De triomfwagen van antimoon prijst hij zo de geneeskrachtige eigenschappen van antimoon(III)sulfide (stibniet), waarbij hij deze afzet tegen de behandelingen van de klassieke, op Galenus gebaseerde geneeskunde. Dankzij al deze bijdragen hebben sommige auteurs Basile Valentin een « voorloper » – of zelfs de vader van de moderne chemie – genoemd, omdat hij met zijn ontdekkingen en experimentele benadering de ontwikkeling van de ontluikende scheikunde sterk heeft beïnvloed. Een later ontdekt mineraal, valentिनiet (antimoon(III)oxide Sb₂O₃), werd in de 19e eeuw dan ook ter ere van hem zo genoemd.
Belangrijkste toegeschreven alchemistische verhandelingen
Verschillende invloedrijke alchemistische verhandelingen uit de 17e en 18e eeuw werden onder de naam Basile Valentin gepubliceerd en vormen een legendarisch corpus binnen de hermetische literatuur. De bekendste daarvan is De Twaalf Sleutels van de filosofie, een allegorische tekst waarin de stappen van de alchemistische transmutatie in symbolische vorm zouden worden voorgesteld. Dit werk zou oorspronkelijk rond 1600 in het Duits zijn verschenen en kende talloze herdrukken en vertalingen. In 1618 publiceerde de alchemist Michael Maier een Latijnse versie, opgenomen in de bundel Tripus Aureus en verrijkt met opmerkelijke symbolische gravures ter begeleiding van elke « sleutel » tot het mysterie. Een andere belangrijke tekst is De triomfwagen van antimoon (Triumphwagen des Antimonii), die in 1604 in Leipzig werd gepubliceerd. Onder deze veelzeggende titel zet Basile Valentin de eigenschappen en therapeutische toepassingen van antimoon uiteen en kiest hij partij voor de « spagyrische» geneeskunde (de alchemistische geneeskunde uit de traditie van Paracelsus) tegenover de scholastieke geneeskunde van zijn tijd. Andere opmerkelijke werken zijn Azoth, of de manier om het verborgen goud van de filosofen te maken (gepubliceerd in 1624) en Het Laatste Testament (rond 1651). In de Azoth behandelt Basile Valentin het filosofische kwik en de alchemistische beginselen van transmutatie, terwijl Het Laatste Testament op verhulde wijze het geheim van « VITRIOL » onthult, een esoterisch acroniem dat de formule van de steen der wijzen aanduidt. Zelfs na de publicatie van deze belangrijkste werken bleven tot het einde van de 17e eeuw nieuwe alchemistische teksten verschijnen onder de naam Basile Valentin, wat erop wijst dat dit pseudoniem in hermetische kringen toen een enorm aanzien genoot.
Invloed en nalatenschap
De aan Basile Valentin toegeschreven geschriften oefenden een aanzienlijke invloed uit op de alchemie en de proto-chemie van de daaropvolgende eeuwen. Dankzij Johann Thölde en andere uitgevers werden deze verhandelingen breed verspreid binnen het geleerde Europa. Al in de 17e eeuw werden ze in het Latijn vertaald en vervolgens in de belangrijkste volkstalen (Frans, Engels, Russisch,...), wat bijdroeg aan hun internationale bekendheid. Zo was De triomfwagen van antimoon al vanaf 1661 in het Engels beschikbaar, waardoor geleerden en apothekers in Engeland konden profiteren van de kennis die het werk bevatte. Al deze werken, waarin empirische kennis van de ontluikende chemie wordt vermengd met alchemistische symboliek, vormden een brug tussen de middeleeuwse traditie en de wetenschappelijke vooruitgang van de moderne tijd. Ook vandaag erkennen wetenschapshistorici het belang van dit corpus: het getuigt van het kantelpunt waarop de praktische alchemie begon te veranderen in wetenschappelijke chemie. De naam Basile Valentin blijft zo verbonden met de overgang tussen twee wereldbeelden. Als bewijs van deze nalatenschap doet sinds de 19e eeuw een beroemde anekdote over hem de ronde: naar verluidt ontdekte de monnik Basile Valentin de voedende eigenschappen van antimoon door dit mineraal aan varkens toe te dienen om ze vet te mesten, waarna hij zou hebben geprobeerd de monniken van zijn klooster ervan te laten profiteren – helaas zouden die allemaal zijn gestorven, vandaar de bijnaam « anti-monnik » die sindsdien aan antimoon zou zijn gegeven. Hoewel deze anekdote apocrief is en op humoristische toon wordt verteld, illustreert deze legende de beruchte reputatie (zowel letterlijk als figuurlijk) van antimoon in de geschiedenis en draagt ze bij aan het semilegendarische karakter rond Basile Valentin.
