Het Candomblé is een Afro-Braziliaanse religie die zijn oorsprong vindt in de spirituele tradities van Afrikaanse volkeren die tijdens de slavernijperiode naar Brazilië werden gebracht. Dit syncretische religieuze systeem combineert elementen van verschillende Afrikaanse culturen, voornamelijk die van de Yoruba, Bantoe en Fon, en integreert ook elementen van het katholicisme en andere lokale overtuigingen. De term "Candomblé" zelf is afgeleid van het Bantoewoord kandombele, wat "dansen met de geesten" betekent, omdat dans en muziek er een zeer belangrijke plaats innemen.
1. De oorsprong van het Candomblé
1.1. Een geboorte in Afrika
De Yoruba, de Bantoe en de Fon, voornamelijk afkomstig uit de gebieden die nu Nigeria, Benin, Togo en Angola zijn, brachten een rijke diversiteit aan spirituele tradities mee. De Yoruba zijn bijvoorbeeld bekend om hun complexe religieuze systeem dat draait om de Orixás, godheden die de krachten van de natuur en de voorouders personifiëren. De Bantoe, afkomstig uit Angola en Congo, introduceerden praktijken die verband houden met vooroudergeesten en de natuur, terwijl de Fon bijdroegen met hun overtuigingen over de Voduns, spirituele entiteiten vergelijkbaar met de Orixás.
1.2. Daarna een gedwongen aanpassing
De trans-Atlantische slavenhandel, die duurde van de 16e tot de 19e eeuw, bracht miljoenen Afrikanen naar Brazilië, dat toen een Portugese kolonie was. Gedwongen van hun thuisland verwijderd, werden deze slaven verspreid over het hele Braziliaanse grondgebied, met name in de regio's Bahia, Rio de Janeiro en Pernambuco. Ondanks de brute omstandigheden van de slavernij en de fragmentatie van hun gemeenschappen, hebben de Afrikanen hun religieuze overtuigingen, talen en culturele tradities behouden en doorgegeven. Deze spirituele praktijken, aanvankelijk verschillend, begonnen te versmelten door de vermenging van bevolkingsgroepen en de noodzaak zich aan te passen aan een nieuwe sociale en religieuze context.
Dit syncretismeproces heeft geleid tot unieke praktijken, waarbij de Orixás vaak werden geassocieerd met katholieke heiligen om de Afrikaanse gebruiken te verbergen achter een christelijk uiterlijk. Bijvoorbeeld, Oxalá, de oppergod van sommige Afrikaanse pantheons, werd geassocieerd met Jezus Christus, terwijl Iemanjá, de godin van de zee, werd geïdentificeerd met de Maagd Maria.
De repressie van Afrikaanse religies door de koloniale autoriteiten en de Katholieke Kerk was een constante gedurende de koloniale periode en zelfs na de onafhankelijkheid van Brazilië. De praktijken van het Candomblé werden vaak gecriminaliseerd, en de aanhangers werden vervolgd, gevangen gezet of gedwongen tot clandestiniteit. De terreiros, de plaatsen van aanbidding van het Candomblé, opereerden vaak in het geheim om represailles te vermijden. Desondanks zijn deze gemeenschappen erin geslaagd hun tradities te behouden en door te geven, waarbij ze netwerken van solidariteit en culturele weerstand hebben gecreëerd.
1.3. Een officiële erkenning
Pas in de 20e eeuw begon het Candomblé erkend en gerespecteerd te worden als een legitiem onderdeel van het Braziliaanse culturele erfgoed. Vanaf de jaren 1930 begonnen Braziliaanse intellectuelen en kunstenaars de Afro-Braziliaanse culturen te waarderen, wat bijdroeg aan een hernieuwde interesse in het Candomblé. Het einde van de koloniale periode en de opkomst van burgerrechtenbewegingen speelden ook een cruciale rol in deze erkenning. Tegenwoordig is het Candomblé niet alleen een gerespecteerde religie, maar ook een symbool van verzet en identiteit voor veel Afro-Brazilianen. De terreiros zijn belangrijke culturele centra geworden, waar religieuze ceremonies, festivals en educatieve evenementen plaatsvinden.
2. De overtuigingen en praktijken van het Candomblé
Het Candomblé is gebaseerd op een rijke en complexe kosmologie, gericht op het geloof in godheden genaamd Orixás en het concept van Axé, een heilige energie die essentieel is voor het evenwicht van het universum. Deze fundamentele principes leiden het spirituele leven van de aanhangers, hun rituelen en hun interacties met de spirituele wereld.
2.1. Les Orixás
De Orixás zijn goddelijke entiteiten die de krachten van de natuur, menselijke eigenschappen en voorouders vertegenwoordigen. Elke Orixá wordt geassocieerd met natuurlijke elementen (zoals rivieren, bergen, vuur), kleuren, dieren en specifieke weekdagen. Gelovigen vereren de Orixás om hun bescherming, leiding en zegen te verkrijgen in verschillende aspecten van het dagelijks leven.
De ceremonies ter ere van de Orixás worden gekenmerkt door offers (graines, voedsel, dranken, symbolische voorwerpen), specifieke dansen en liederen. Elke Orixá heeft zijn voorkeuren wat betreft offers en muziek. De rituele dansen, vaak begeleid door percussie, zijn uitingen van devotie en verbinding met de godheden. De liederen vertellen de verhalen van de Orixás, prijzen hun kwaliteiten en hun daden.
| Obatalá | De vader van de Orixás, geassocieerd met schepping en zuiverheid. Hij wordt vaak in het wit afgebeeld en symboliseert wijsheid, vrede en sereniteit. |
| Iemanjá | Godin van de zee en zout water, beschouwd als de moeder van de Orixás. Zij beschermt vissers en symboliseert moederschap en vruchtbaarheid. |
| Ogum | God van oorlog, ijzer en metalen gereedschappen. Hij is de patroon van krijgers en ambachtslieden, en staat voor kracht en moed. |
| Xangô | God van rechtvaardigheid, donder en bliksem. Hij wordt geassocieerd met vuur en kracht en wordt beschouwd als een rechtvaardige en onpartijdige rechter. |
| Oxum | Godin van liefde, schoonheid en zoet water. Zij symboliseert sensualiteit, rijkdom en gratie. |
| Oxóssi | God van de jacht en overvloed. Hij wordt vaak afgebeeld met een boog en pijlen en is verbonden met het bos en de natuur. |
| Obaluaiê | Orixá van ziekten en genezing. Hij wordt geassocieerd met de aarde en voorouders en wordt vereerd om zijn genezende krachten. |
| Iansã of Oyá | Godin van wind, stormen en bliksem. Zij is een krachtige krijger en wordt vaak geassocieerd met de doden en transformatie. |
| Nanã | Godin van modder en stilstaand water, zij wordt geassocieerd met wijsheid en ouderdom. Ze wordt beschouwd als een zorgzame maar strenge moederfiguur. |
| Exu | Boodschapper van de Orixás en bewaker van wegen. Exu is een grappenmaker, geassocieerd met kruispunten en communicatie. Hij is ook verbonden met bescherming en het openen van nieuwe wegen. |
| Oxumaré | Orixá van beweging en transformaties, vaak afgebeeld met een regenboog. Hij wordt geassocieerd met levenscycli en veranderingen. |
| Logun Edé | Jonge en knappe Orixá, zoon van Oxum en Oxóssi. Hij belichaamt zowel schoonheid, de kunst van het vissen als de jacht. |
| Ibeji | De goddelijke tweelingen, symbolen van kindertijd en dualiteit. Ze worden geassocieerd met vreugde, bescherming van kinderen en geluk. |
| Obá | Godin van oorlog en vruchtbaarheid, vaak afgebeeld met een offergebaar. Zij is een figuur van toewijding en loyaliteit. |
| Ewá | Godin van schoonheid en waarzeggerij, vaak geassocieerd met wateren en veranderende kleuren. Zij symboliseert mysterie en spiritualiteit. |
| Ossain | Orixá van geneeskrachtige planten en de natuur, beschermer van de geheimen van de geneeskunde en de magie van kruiden. |
| Orunmila of Ifá | Orixá van de waarzeggerij en wijsheid. Hij is de houder van de kennis van de orakels en wordt vereerd om zijn verlichte raad. |
2.2. De energie Axé
Axé is een fundamentele heilige energie in het Candomblé en andere Afro-Braziliaanse religies. Het wordt beschouwd als een alomtegenwoordige levenskracht die alles doordringt wat bestaat, van levende wezens tot levenloze objecten en natuurlijke elementen. Deze goddelijke energie, afkomstig van de Orixás, is essentieel voor het behoud van evenwicht, gezondheid, voorspoed en bescherming, zowel op individueel als collectief niveau. Axé stroomt door het universum en de individuen, en beïnvloedt de kwaliteit van leven en de harmonie van menselijke en spirituele relaties.
In het Candomblé kan Axé worden verzameld, doorgegeven en versterkt door verschillende rituele praktijken. Ceremonies, offers, offerslacten, gezangen en dansen zijn allemaal manieren om deze energie te genereren en te cultiveren. De gebedsplaatsen, terreiros genoemd, de heilige voorwerpen zoals kralenkettingen en beelden van de Orixás, evenals de ingewijden, worden allemaal beschouwd als reservoirs van Axé. Zuiveringsrituelen, zoals rituele baden, spelen een cruciale rol bij het verwijderen van negatieve invloeden, wat bijdraagt aan het behouden van een sterke en positieve Axé.
Axé is ook verbonden met zuivering en bescherming. Een sterke Axé is nodig om jezelf te beschermen tegen ziekten, tegenspoed en negatieve spirituele invloeden. De priesters en priesteressen, de Babalorixás en Iyalorixás, zijn verantwoordelijk voor het beheer en de verdeling van deze energie binnen de gemeenschap. Ze zijn getraind om Axé op een effectieve manier te kanaliseren, waardoor het collectieve en individuele welzijn wordt gewaarborgd. De ingewijden leren deze energie te beheersen door hun opleiding en hun devotiepraktijken.
2.4. De vieringen van het Candomblé
2.4.1. Feest van Iemanjá (2 februari)
Hoofdzakelijk gevierd op 2 februari, is het feest van Iemanjá een van de meest iconische vieringen van het Candomblé. Iemanjá, de godin van de zee en het zoute water, wordt vereerd als de moeder van de Orixás en een krachtige beschermer. Bij deze gelegenheid verzamelen de aanhangers zich meestal op de stranden om geschenken aan te bieden, zoals bloemen, sieraden en parfums, die ze in de zee leggen. Deze offers worden gebracht om Iemanjá te bedanken, haar bescherming te vragen en wensen uit te spreken voor het komende jaar. Het feest wordt gekenmerkt door dansen, gezangen en rituelen, vaak gevolgd door momenten van gemeenschapsviering. Het is een evenement van groot belang, dat niet alleen beoefenaars van het Candomblé aantrekt, maar ook veel nieuwsgierigen en toeristen.
2.4.2. Feest van Ogum (23 april)
Ogum, god van oorlog, ijzer en metalen gereedschappen, wordt gevierd op 23 april, een datum die overeenkomt met het feest van Sint Joris in de katholieke kalender. Ogum wordt vereerd om zijn kracht en moed, en de festiviteiten ter ere van hem omvatten dieroffers, voedseloffers en krijgshaftige dansen. De gelovigen roepen Ogum aan voor bescherming, moed en succes in hun ondernemingen. Het feest is vooral populair onder degenen die met ijzeren gereedschap werken, zoals smeden, monteurs en soldaten.
2.4.3. Feest van Exu (13 juni)
Exu is de Orixá van wegen, communicatie en overgangen. Zijn feest wordt vaak gevierd op 13 juni, samen met het feest van Sint Antonius. Exu is een complexe en ambivalente figuur, zowel boodschapper van de Orixás als bewaker van kruispunten. De vieringen ter ere van hem omvatten offers van alcohol, tabak en pittig voedsel. De rituelen kunnen levendiger en minder formeel zijn dan bij andere Orixás, wat de speelse en dynamische aard van Exu weerspiegelt. Dit feest is een gelegenheid voor de aanhangers om bescherming te vragen en nieuwe wegen in hun leven te openen.
2.4.4. Feest van Xangô (29 juni)
Xangô is de Orixá van gerechtigheid, vuur en bliksem. Het feest van Xangô wordt gevierd rond 29 juni, een datum die samenvalt met het katholieke feest van Sint Pieter, met wie Xangô vaak wordt geassocieerd. De vieringen omvatten offers van voedsel, dansen en liederen gewijd aan Xangô, evenals theatrale voorstellingen van zijn legendarische daden. De aanhangers zoeken zijn zegen voor kwesties van gerechtigheid en waarheid. De rituelen van dit feest benadrukken ook de kracht en autoriteit van Xangô, een weerspiegeling van zijn rol als rechter en beschermer.
2.4.5. Feest van Oxum (8 december)
Oxum is de godin van de liefde, schoonheid en zoetwater. Haar feest wordt gevierd op 8 december, in verband met de Onbevlekte Ontvangenis van de Maagd Maria. De rituelen omvatten offers van honing, fruit en sieraden, die rijkdom en zoetheid symboliseren die met Oxum worden geassocieerd. Vooral vrouwen nemen actief deel aan de vieringen en zoeken de zegen van Oxum voor liefde, vruchtbaarheid en voorspoed. De dansen en liederen van het feest drukken de gratie en schoonheid uit, kenmerken van deze Orixá.
2.4.6. Feest van Oxalá (25 december)
Oxalá wordt beschouwd als de vader van de Orixás en wordt geassocieerd met de schepping van de wereld en de mensheid. Het feest ter ere van hem, vaak gevierd op 25 december, valt symbolisch samen met Kerstmis, wat het syncretisme tussen het Candomblé en het katholicisme benadrukt. De festiviteiten ter ere van Oxalá worden gekenmerkt door de kleur wit, symbool van zuiverheid en vrede. De gelovigen kleden zich in het wit, brengen offers en voedselgaven, en nemen deel aan reinigingsrituelen. Het feest is ook een gelegenheid om na te denken over de waarden van vrede en harmonie, met als doel deze kwaliteiten in het dagelijks leven te bevorderen.
3. De organisatie van het Candomblé
3.1. De Babalorixá en de Iyalorixá
Het Candomblé is gestructureerd rond specifieke rollen, met een duidelijke hiërarchie. De Babalorixá (mannelijke priesters) en Iyalorixá (vrouwelijke priesteressen) zijn de spirituele leiders van de terreiros. Zij beschikken over diepgaande kennis van de rituelen, mythes en praktijken van de religie. Ze leiden de ceremonies, interpreteren de goddelijke tekenen en adviseren de gelovigen.
3.2. De Filhos de Santo
De ingewijden, genoemd filhos de santo of iabás, spelen ook een cruciale rol in de rituelen en ceremonies. Ze ondergaan een initiatieproces dat een intensieve opleiding en overgangsrituelen omvat om een persoonlijke verbinding met een beschermende Orixá tot stand te brengen.
3.3. De Ogãs
De Ogãs zijn mannen die zijn aangewezen om verschillende ondersteunende rollen te vervullen tijdens ceremonies en het dagelijks beheer van het terreiro. Zij worden niet bezeten door de Orixás en nemen niet deel aan de rituele bezetenheidsdansen. Er zijn drie typen, afhankelijk van de toegewezen rollen.
| Jeji Ogã | Verantwoordelijk voor het bespelen van heilige muziekinstrumenten, zoals de atabaque-trommels, tijdens ceremonies. Muziek is een essentieel onderdeel van de rituelen, omdat het de liederen begeleidt en de bewegingen van de ingewijden stuurt. |
| Axogun | Verantwoordelijk voor de rituele offers. Deze rol vereist diepgaande kennis van de offerrituelen, geschikte dieren en heilige technieken om deze aan de Orixás te offeren. |
| Alabê | Leider van de muzikanten, hij houdt toezicht op de correcte uitvoering van de ritmes en liederen die specifiek zijn voor elke Orixá. |
3.4. De Ekedes
De Ekedes zijn vrouwen die een ondersteunende en dienstverlenende rol spelen tijdens ceremonies. Net als de Ogãs worden zij niet bezeten door de Orixás. Ze hebben een belangrijke plaats in de organisatie van de rituelen en in de zorg voor de ingewijden die bezeten zijn door de Orixás. Hun verantwoordelijkheden kunnen het verzorgen van de bezeten ingewijden omvatten, het voorbereiden van offers en het assisteren bij de Babalorixás en de Iyalorixás.
3.4. De Abiãs
De Abiãs zijn de leden van de Candomblé-gemeenschap die nog niet zijn ingewijd als Filhos de Santo, maar actief deelnemen aan de activiteiten en ceremonies van het terreiro. De term "Abiã" komt uit het Yoruba en betekent "zij die onder zorg staan" of "de nieuwelingen". Ze vormen de eerste stap in de formele betrokkenheid bij de religie van het Candomblé en zijn een belangrijke groep voor het voortbestaan van de religieuze tradities.
De status van Abiã is meestal tijdelijk en bereidt het individu voor op een mogelijke inwijding als Filho de Santo. Tijdens deze periode worden de Abiãs geobserveerd en beoordeeld door de Babalorixás, Iyalorixás en andere ervaren leden van de gemeenschap. Ze kunnen worden gevraagd om toewijding, respect en betrokkenheid bij de religie en de gemeenschap van het terreiro te tonen.
3.5. De organisatie van de tempels (terreiros)
De gebedsplaatsen van het Candomblé, terreiros genoemd, zijn heilige ruimtes waar religieuze ceremonies, inwijdingen en andere gemeenschapsactiviteiten plaatsvinden. Elke terreiro wordt geleid door een Babalorixá of een Iyalorixá (priesteres). Deze rol is centraal, omdat deze personen diepgaande kennis hebben van de rituelen, mythen en heilige praktijken. Zij zijn verantwoordelijk voor de spirituele en administratieve leiding van het terreiro en voor de opleiding van nieuwe ingewijden.
4. Het bezitten door de Orixás
In tegenstelling tot een negatieve vooropstelling is het bezitten door de Orixás hier een centraal aspect van het Candomblé, een diepe spirituele ervaring waarbij de godheden tijdelijk in het lichaam van een ingewijde treden om met de gemeenschap te communiceren. Dit fenomeen wordt beschouwd als een zegen en een directe manifestatie van het goddelijke in de wereld van de mensen.
4.1. De aard van het bezitten
Bezitschap in het Candomblé is een heilige handeling waarbij een Orixá tijdens rituele ceremonies in het lichaam van een ingewijde neerdaalt. Deze ervaring wordt gekenmerkt door een reeks fysieke en gedragsmatige tekenen die aangeven dat de geest van de Orixá de controle heeft overgenomen. De bezeten ingewijden vertonen bewegingen, gebaren en uitdrukkingen die kenmerkend zijn voor de betreffende Orixá, waardoor de gemeenschap de goddelijke aanwezigheid kan herkennen.
4.2. Het bezitsproces
Het bezitsproces wordt geïnitieerd door specifieke rituelen die heilige gezangen, dansen en trommelritmes (atabaques) omvatten. Elke Orixá heeft zijn eigen gezangen en ritmes die bedoeld zijn om zijn aanwezigheid op te roepen. De ingewijden, gekleed in rituele kleding en vaak versierd met de symbolische kleuren van de Orixá, beginnen te dansen in een staat van trance die wordt opgewekt door muziek en gebeden.
De bezetenheid wordt voorafgegaan door rituele voorbereidingen, zoals reinigingsbaden en het aanbrengen van bepaalde substanties op het lichaam van de ingewijden, die hen voorbereiden om de Orixá te ontvangen. Wanneer de Orixá neerdaalt, komt de ingewijde in een diepe trance, waarbij hij of zij het bewustzijn van de omgeving en het eigen ego verliest. Op dat moment gebruikt de Orixá het lichaam van de ingewijde om te communiceren en te interageren met de deelnemers aan de ceremonie.
4.3. De betekenis van bezetenheid
De bezetenheid door de Orixás vervult verschillende belangrijke functies binnen de religie van het Candomblé. Ten eerste is het een vorm van directe communicatie met het goddelijke. De Orixás bieden via de bezeten ingewijden advies, zegeningen en waarschuwingen aan de gemeenschap. Ze kunnen ook vragen van gelovigen beantwoorden en richtlijnen geven over belangrijke aspecten van hun dagelijks leven.
Vervolgens is bezetenheid een tastbare manifestatie van het Axé, de heilige energie die door het hele Candomblé stroomt. Het versterkt het geloof van de deelnemers en verstevigt hun band met de spirituele wereld. Voor ingewijden is bezeten zijn door een Orixá een transformerende ervaring die hun rol binnen de gemeenschap en hun persoonlijke relatie met hun beschermende Orixá versterkt.
5. Het belang van liederen en dansen
5.1. De liederen
De liederen, orikis genoemd, zijn gezongen gebeden die de Orixás eren. Elke Orixá heeft zijn eigen repertoire aan liederen die zijn mythen vertellen, zijn kwaliteiten prijzen en zijn zegen vragen. De orikis worden van generatie op generatie doorgegeven, waardoor de verhalen en mondelinge tradities van het Candomblé bewaard blijven.
Deze liederen worden uitgevoerd in het Yoruba of in andere traditionele Afrikaanse talen, wat de culturele wortels van de religie weerspiegelt. De teksten van de orikis zijn vaak rijk aan poëzie en symboliek, en roepen de eigenschappen en krachten van de Orixás op. De liederen worden begeleid door percussie, voornamelijk atabaque-trommels, die het ritme van de ceremonies bepalen en de deelnemers helpen een staat van spirituele ontvankelijkheid te bereiken.
De liederen zijn niet alleen middelen voor artistieke expressie; ze worden ook beschouwd als krachtige gebeden die de Orixás kunnen aanroepen en het Axé, de heilige energie, kunnen kanaliseren. De zangers, vaak ervaren ingewijden, spelen een cruciale rol bij het begeleiden van de rituelen en het ondersteunen van de spirituele sfeer van de ceremonies.
5.2. De dansen
De dansen in het Candomblé zijn lichamelijke uitingen van devotie en de aanwezigheid van de Orixás. Elke Orixá heeft een specifieke dans die zijn mythologische handelingen of attributen imiteert. Bijvoorbeeld, de dans voor Ogum, de god van de oorlog, is energiek en imiteert gevechtsbewegingen, terwijl de dans voor Oxum, godin van de liefde en schoonheid, sierlijker en vloeiender is, wat haar zachte aard weerspiegelt.
De dansen worden uitgevoerd door ingewijden, vaak in een staat van trance of bezetenheid, wat betekent dat de Orixá wordt waargenomen als aanwezig door de bewegingen van de danser. Deze dansen worden dus gezien als directe communicatiehandelingen met de godheden, waardoor de deelnemers de aanwezigheid van de Orixás fysiek en emotioneel kunnen ervaren. De bewegingen en gebaren van de dansen zijn sterk gecodeerd en symbolisch, en drukken aspecten uit van de persoonlijkheid en verhalen van de Orixás.
6. Salvador, de hoofdstad van het Candomblé
Bahia, een staat gelegen aan de noordoostkust van Brazilië, wordt algemeen erkend als de hoofdstad van het Candomblé. Deze regio, en in het bijzonder haar hoofdstad Salvador, is het historische en culturele hart van deze Afro-Braziliaanse religie. Bahia herbergt een grote concentratie terreiros, of aanbiddingstempels, en een rijke diversiteit aan tradities en praktijken die met het Candomblé verbonden zijn. Het is belangrijk om te weten dat Salvador de Bahia een van de belangrijkste aankomsthavens was voor Afrikanen die tot slaaf werden gemaakt.
Tegenwoordig is Bahia een levendig centrum van het religieuze leven van het Candomblé. De terreiros, verspreid over de hele regio, zijn plaatsen van aanbidding, gemeenschapsbijeenkomsten en kennisoverdracht. Salvador, vaak de "Zwarte Rome" genoemd vanwege zijn grote Afro-afkomstige bevolking, is beroemd om zijn spectaculaire religieuze feesten en openbare ceremonies. De feesten ter ere van de Orixás, zoals het feest van Iemanjá en het feest van Santa Bárbara (geassocieerd met Iansã), trekken elk jaar duizenden gelovigen en toeristen.
Bahia is ook een centrum voor onderzoek en onderwijs over Candomblé. De universiteiten en onderzoeksinstituten in de regio voeren diepgaande studies uit over de culturele, sociale en religieuze aspecten van deze praktijk. Bovendien is Bahia de thuisbasis van vele gerespecteerde Babalorixás en Iyalorixás, die een cruciale rol spelen in het behoud en de overdracht van de tradities van het Candomblé. Het is daarom tegenwoordig een pelgrimsoord voor al zijn aanhangers.
