Financiële magie, de zoektocht naar fortuin

De relatie tussen geld en het heilige is even oud als geld zelf. Vanaf de eerste metalen munten tot de moderne bankbiljetten heeft het streven naar voorspoed subtiele wegen gevolgd. Zo lieten onze voorouders, lang vóór de economische theorieën, al goden, geesten en rituelen een rol spelen bij het verklaren van welvaart of schaarste. Een verkenning van het verband tussen magie en geld.

1. Goud en offers, de heilige oorsprong van geld

We weten het niet vaak, maar de oorsprong van geld is nauw verbonden met ritueel en het heilige. Voordat geld voor handel werd gebruikt, ontstond het in tempels en tijdens ceremonies. Volgens sommige theorieën zouden munten aan het begin van de beschavingen voedseloffers hebben vervangen in offerceremoniën. Met andere woorden: betalen met munten was oorspronkelijk een religieuze, ja zelfs magische handeling. Men offerde symbolisch geld op plaatsen waar men vroeger brood of vee offerde. Tijdens deze heilige banketten in de oudheid schiep het deelnemen aan het delen van het geofferde slachtoffer een band van loyaliteit tussen de leden van de gemeenschap en bezegelde het een verbond met de godheid. De introductie van munten met verschillende waarden heeft deze uitwisselingen geleidelijk "geseculariseerd", maar destijds droeg een betaling nog altijd het spoor van dit oorspronkelijke spirituele pact, waarin de economische uitwisseling het verbond tussen mensen en goden voortzette.

Vanaf dat moment droeg geld een dubbele aard in zich: als concreet goed dat transacties vergemakkelijkte, behield het ook een symbolische uitstraling die uit het heilige was geërfd. De eerste munten die in goud en zilver werden geslagen - kostbare metalen die glansden als de zon of de maan - hadden zowel een spirituele als economische waarde. Vooral goud, onvergankelijk en schitterend, werd in veel culturen vereerd als een goddelijk metaal. In het oude Egypte noemde men het «het vlees van de goden» en verbond men het met de zon. Goud bezitten betekende een fragment van zonne macht bezitten, en dus een beetje van de goddelijke essentie. Al sinds de oudheid tekent zich een dubbelzinnige band af: geld wekt zowel devotie als hebzucht op. Tempels worden de eerste kluizen ter wereld, hoeders van de schatten die aan de goden zijn aangeboden. In Mesopotamië konden offers aan de goden door priesters worden herverdeeld in de vorm van rantsoenen of kostbare munten, waardoor de grens tussen economie en eredienst vervaagde. Geld circuleert dan in een betoverde kringloop: het gaat heen en weer tussen mensen en hun goden en geeft zegeningen of wensen een concrete vorm in het gerinkel van een munt.

2. Van goden van de voorspoed tot geesten van de rijkdom

Als geld heilige wortels heeft, is het niet verwonderlijk dat bijna elke cultuur rijkdom heeft gepersonifieerd in de gedaante van een godheid of beschermende geest. In plaats van een dorre lijst van pantheons kunnen we ons beter een spirituele wereldreis voorstellen waarin overvloed koningin is, gedragen door verschillende figuren die elk op hun eigen manier het verband tussen rijkdom en het transcendente illustreren.

Afbeelding van Lakshmi

In India straalt een zacht licht: het is de godin Lakshmi, gezeten op een lotusbloem, symbool van zuiverheid en voorspoed. Al duizenden jaren roepen hindoes haar aan tijdens feestdagen, vooral tijdens Diwali, het lichtfeest, opdat zij het huishouden voorspoed en welzijn schenkt. Als godin van rijkdom, schoonheid en overvloed wordt Lakshmi geëerd met gebeden en aangestoken lampjes; op afbeeldingen wordt zij getoond terwijl ze een regen van gouden munten uit de palm van haar geopende hand laat stromen. Deze moederlijke voorstelling van rijkdom – het fortuin dat voedt en beschermt – komt elders onder andere namen terug: zo vereert men in het oude en moderne China Caishen, de god van de voorspoed, die vooral tijdens het Chinees Nieuwjaar wordt aangeroepen. In elk Chinees huishouden wordt met nieuwjaar zijn portret of beeldje neergezet, brandt men wierook, laat men rotjes knallen om kwade geesten te verdrijven en deelt men kleine rode enveloppen gevuld met geld (de hóngbāo) uit als teken van geluk voor het komende jaar. Hier krijgt geld een rode tint, de kleur van vreugde en een talisman tegen ongeluk, en wordt het bankbiljet een boodschapper van welwillende wensen.

Lampjes ter ere van Caishen

Nog steeds in Azië, maar in een heel andere context, denken we aan de shinto-tempels van Japan, waar gelovigen munten in de houten offerkisten werpen en aan een belletje rinkelen om de aandacht te trekken van de kami, de beschermende geesten, terwijl ze bidden om zakelijk succes of een goede rijstoogst (een synoniem voor rijkdom). Dit gebaar doet denken aan een praktijk die overal ter wereld voorkomt: een munt aan het water offeren. Of het nu gaat om een heilige Keltische bron, een Romeinse bron of een barokke fontein, geld in het water werpen komt neer op het voeden van de geest van de plek in ruil voor een wens. Het gaat om een late aanpassing van een zeer oud heidens ritueel: elk stromend water herbergt een godheid die met een offer gunstig kan worden gestemd. Zo zet het beroemde muntje in de Trevifontein in Rome een antiek ritueel voort, waarbij men de welwillendheid van de watergoden inriep om geluk en bescherming te verkrijgen. Tegenwoordig hoopt de toerist vooral ooit naar Rome terug te keren, maar zonder het te beseffen herhaalt hij een oud gebaar van een gunstig stemmend offer.

Verder naar het westen, in de Grieks-Romeinse wereld, was het de godin Fortuna (Tyché bij de Grieken, Fortuna bij de Romeinen) die de hoorn des overvloeds vasthield. Grillig en soms geblinddoekt schonk zij voorspoed naar eigen goeddunken. De Romeinen, hoe pragmatisch ze ook waren, richtten gebeden tot Fortuna voor de voorspoed van de stad en de families, terwijl ze tegelijkertijd haar beeltenis op hun munten sloegen. Bij de Grieken verpersoonlijkte de god Ploutos eveneens de rijkdom. Hij werd afgebeeld als een kind dat een hoorn des overvloeds vasthield, soms blind om de onrechtvaardigheid van de verdeling van rijkdom te symboliseren. Ook hier erkent de mythologie tussen de regels door dat geld zijn aandeel in het mysterie heeft: het komt en gaat volgens wetten die het menselijk begrip te boven gaan, bijna goddelijk.

Godin Tyche die Ploutos in haar armen houdt. Bron: Wikipedia

Verder naar het zuiden stonden de oude Afrikaanse beschavingen evenmin achter bij het integreren van geld in hun spirituele wereld. In West-Afrika heet de geest van rijkdom bij de Yorùbá Ajé. In de mythen wordt Ajé beschreven als een machtige Orisha (godheid), patrones van handel en voorspoed. Een traditioneel loflied, een oríkì, richt zich als volgt tot haar: „Ajé, weldoenster die in alle menselijke behoeften voorziet… Je hebt van een dienaar een koning gemaakt”. Ajé wordt vereerd met offergaven van kaurischelpen - deze kleine schelpen werden ooit als betaalmiddel gebruikt - en belichaamt het idee dat rijkdom verheft en verandert: ze kan zowel een nederige laten groeien als een wijze op een dwaalspoor brengen. De duizenden kaurischelpen die in West-Afrikaanse graven zijn teruggevonden, getuigen van het rituele belang van deze schelpen, schatten uit de zee waaraan een kracht van overvloed werd toegekend.

Van India tot China, van Griekenland tot Afrika: de mensheid heeft het rijk van het geld dus bevolkt met talloze spirituele wezens. Deze gewoonten waren verre van naïef en vertolkten een sociale realiteit: rijkdom werd gezien als het resultaat van een kosmische orde, niet van louter toeval. De goden van het fortuin eren of rituelen uitvoeren om overvloed aan te trekken kwam erop neer zich af te stemmen op de harmonie van de wereld, zodat deze ons gunstig gezind zou zijn. Maar naast de gevestigde cultussen bestonden er ook meer geheime praktijken om het fortuin te beïnvloeden: dat is het domein van spreuken, talismannen en andere operatieve financiële magie, waarbij het individu het monetaire lot met occulte middelen probeert te buigen.

3. Spreuken en talismannen om voorspoed aan te trekken

Bij het doorzoeken van de magische papyri uit het Grieks-Romeinse Egypte of middeleeuwse grimoires ontdekt men een overvloed aan spreuken en bezweringen om geld aan te trekken. De magiërs uit de oudheid hielden zich bepaald niet alleen bezig met liefde of vervloekingen; ze dachten er ook aan hun beurs te vullen! In de beroemde Griekse magische papyri (daterend uit de eerste eeuwen van onze jaartelling) vindt men recepten om voorspoed in zaken te bereiken of het succes van een onderneming te verzekeren. Deze documenten, een mengeling van gebed en bezwering, onthullen een verrassend pragmatische kijk op magie: het doel is niet om een regen van gouden munten uit de hemel te zien vallen, maar om de voorwaarden voor succes te scheppen. Een voorbeeld: een spreuk raadt aan een wassen beeldje te maken dat een bedelaar voorstelt en dit bij de winkel of het huis te plaatsen, om talrijke en gulle klanten aan te trekken. De papyrus verzekert dat «dankzij dit beeldje rijkdom en succes wachten op degene die het bezit». Het valt op dat de bezwering er in de eerste plaats op gericht is het aantal klanten te vergroten - een soort voorloper van magische reclame! - in plaats van geld rechtstreeks door betovering te laten verschijnen.

Evenzo beschrijft een andere antieke bezwering het vervaardigen van een talismanring om de drager ervan de uitstraling te geven die goede zaken aantrekt. Door bepaalde formules in de ring te graveren en hem te wijden, verkreeg de magiër een ring die de drager ervan « door iedereen gewaardeerd, betrouwbaar en aangenaam maakt, en hem eigenschappen verleent die ertoe leiden dat hij beroemd, groot, bewonderd en rijk wordt ». Deze magie was meer dan een eenvoudige geldmagneet en trachtte sociaal kapitaal aan financieel kapitaal te koppelen: rijk zijn betekent ook toegang hebben tot machtige mensen, geliefd en gerespecteerd worden, en deze spreuken hadden dat begrepen. Griekse magische teksten roepen de goden aan om « de wegen » naar fortuin te openen, bijvoorbeeld door vriendschappen met welgestelde mensen aan te knopen of de gunst van het publiek te winnen. Het gaat dus om een magie van kansen: een gunstig klimaat om zich heen creëren waarin goede gelegenheden zich aandienen en geld kan circuleren.

In het middeleeuwse en renaissance-Europa, waar het streven naar rijkdom soms botst met religieuze verboden, neemt financiële magie andere vormen aan. Alchemie is daarvan de meest emblematische uitdrukking. Onder het mom van wetenschappelijk onderzoek zochten generaties geleerden naar de Steen der Wijzen, die miraculeuze substantie die lood in goud kon transmuteren. Hoewel alchemie geworteld was in een mystieke wereldvisie, weerspiegelt ze ook een economische ambitie: het geheim vinden van onbeperkte goudproductie, oftewel rijkdom. Alchemisten zoals Nicolas Flamel in Parijs en Basil Valentine in Germanië beschreven hun experimenten met een spiritueel vocabulaire. Voor hen symboliseerde het veranderen van onedel lood in zuiver goud ook de verlichting van de ziel. De Steen der Wijzen beloofde niet alleen oneindige hoeveelheden goud, maar ook de genezing van alle ziekten en een verlenging van het leven. Dit ideaal verraadt de diepe ambivalentie tegenover rijkdom: is het een materieel goed om op te potten, of het uiterlijke teken van innerlijke perfectie? In het laboratorium van de alchemist worden ovens en retorten het toneel van een dubbel wonder – economisch en spiritueel.

Vlaams schilderij uit de 17e eeuw waarop een alchemist in zijn werkplaats is afgebeeld. Bron: Britannica

Voor veel alchemisten volstond het niet om goud op te stapelen: men moest het ook waardig zijn. Deze morele eis keert omgekeerd terug in de volksmagie. In de middeleeuwen veroordeelde de Kerk hebzucht als een hoofdzonde en keek zij met grote argwaan naar elke poging om met occulte middelen geld te verdienen. « Geldmagie » bedrijven in de christenheid werd zo gelijkgesteld aan een pact sluiten met de duivel. Zo ontstond de figuur van Faust, of van de hebzuchtige tovenaar die zijn ziel verkoopt in ruil voor rijkdom. Het motief van het demonische pact verspreidde zich door de Europese tradities: volgens het geloof kon een wanhopig individu een contract met Satan ondertekenen en zijn eeuwige verlossing inruilen voor aardse gunsten - jeugd, macht en natuurlijk onmiddellijke rijkdom. Maar zoals de legende van Dr. Faust in herinnering brengt, lopen zulke pacten zelden in het voordeel van de sterveling af… Deze angst voor onrechtmatig verkregen rijkdom weerspiegelt het idee dat geld, als het uit occulte of oneerlijke bronnen afkomstig is, een vloek in zich draagt. Het verhaal van koning Midas illustreert deze ambivalente moraal goed: omdat Midas wenste dat alles wat hij aanraakte in goud zou veranderen, werd zijn wens vervuld - en werd hij veroordeeld tot honger en wanhoop, want zelfs zijn brood en zijn dochter veranderden in massief goud. De zo begeerde « gouden aanraking » bleek een straf te zijn. Via deze mythe leerden de Ouden al dat magische rijkdom, die zonder grenzen wordt verkregen, in een noodlottige valstrik kan veranderen.

Zo schommelde de financiële magie van weleer, tussen welwillende spreuken en waarschuwende verhalen, tussen droom en angst. Enerzijds was er de hoop een formule, amulet of pact te vinden om rijk te worden; anderzijds het wantrouwen tegenover geld dat al te gemakkelijk verkregen was en mogelijk door spirituele onzuiverheden was besmet. Deze tegenstelling zou de eeuwen doorlopen en zich per tijdperk anders uiten – van dorpsrituelen voor voorspoed tot moderne filosofieën over overvloed. Laten we, voordat we afronden, even stilstaan bij enkele beroemde symbolische rituelen rond geld, om concreet te zien hoe deze financiële magie zich in het dagelijks leven manifesteerde.

4. Symbolische rituelen voor voorspoed over de hele wereld

Verschillende gebruiken waren erop gericht financieel geluk aan te trekken of overvloed te vieren. Hier volgen er enkele, gekozen vanwege hun historische en culturele betekenis, die de diversiteit van de symboliek van rijkdom illustreren:

• Een munt in een bron of fontein gooien – Een universeel gebaar dat we van de oudheid tot op heden terugvinden. Dit gebruik stamt, zoals we hebben gezien, uit een oude heidense rite waarbij men een munt aan de watergeesten offerde in ruil voor de vervulling van een wens. Dorpsputten in Europa hadden vaak hun eigen «geluksmunt», en de Trevifontein in Rome zet deze traditie voort: men zegt dat een munt die over de schouder wordt gegooid, ervoor zorgt dat de bezoeker ooit naar Rome terugkeert. Naast de toeristische wens is deze handeling een mini-offer aan de machten van het water, opdat zij ons gunstig gezind zijn, een teken dat geld als een stil gebed kan dienen wanneer het in het water valt.

• Het Chinese nieuwjaarsritueel – Elk jaar beoefenen Chinese families tijdens het Lentefestival rituelen om geluk en voorspoed aan te trekken. De huizen worden versierd met rood en goud, kleuren die geluk brengen, en men brengt hulde aan de god van het Fortuin, Caishen, vooral op zijn feestdag, wanneer men wierookstokjes ter ere van hem brandt. Een van de bekendste symbolen is het uitwisselen van rode enveloppen (hóngbāo), die aan kinderen en naasten worden gegeven. Deze enveloppen, gevuld met enkele bankbiljetten, bevatten de wensen voor rijkdom en succes in het komende jaar – hun rode kleur zou kwade geesten afweren, en de gouden tekens die erop staan, wensen geluk (fu) en voorspoed (cai). Het is een ritueel waarin de spirituele dimensie (het kwaad verdrijven, geluk aanroepen) zich vermengt met materiële vrijgevigheid.

• Het gebed tot Lakshmi tijdens Diwali (India) – Diwali, het feest van het licht, is een van de belangrijkste momenten op de hindoeïstische kalender. Tijdens dit feest viert men de overwinning van het licht op de duisternis en van overvloed op schaarste. Tijdens dit feest wordt de Lakshmi Puja gehouden, een ceremonie ter ere van de godin van de rijkdom. Gezinnen steken rijen olielampjes (diyas) aan om het pad van Lakshmi naar hun woning te verlichten. Voor haar afbeeldingen worden prachtige offers neergelegd (lotusbloemen, zoetigheden, rijst) en men reciteert mantra’s om haar zegeningen van voorspoed aan te trekken. Volgens de traditie zet men die avond deuren en ramen wagenwijd open, zodat Lakshmi zonder obstakels naar binnen kan komen, als symbool voor het verwelkomen van goddelijke overvloed. Het is interessant om op te merken dat veel Indiase bedrijven die nacht hun jaarrekening opmaken terwijl ze Lakshmi aanroepen: de godin houdt letterlijk toezicht op het afsluiten en openen van de boekhouding, waarmee het financiële beheer en het heilige ritueel met elkaar worden verbonden.

• Talismannen en geluksbrengers voor geld in Europa – De Europese magie staat vol met kleine welvaartsrituelen die voortkomen uit volkswijsheid. Het wordt als een goed teken beschouwd om de eerste munt die je in een nieuwe zaak verdient of je eerste salaris te bewaren en die altijd bij je te dragen of in je kantoor tentoon te stellen: zo blijft het geld “plakken” in plaats van weg te vloeien. In sommige streken spijkerde men een munt boven de voordeur om fortuin naar huis te trekken. Een andere nog altijd wijdverbreide geluksbrenger is het hoefijzer, dat boven de haard of deur wordt opgehangen. Hoewel het vooral bekendstaat om het verjagen van het kwaad, zegt men ook dat een hoefijzer dat je toevallig vindt en thuis ophangt, in het algemeen geluk aantrekt – ook financieel geluk. De ouden legden uit dat ijzer, een met vuur gesmeed metaal, zonne-energie en heilzame kracht droeg; zijn halvemaanvorm deed aan de maan denken en symboliseerde vruchtbaarheid. Dit symbool thuis vastspijkeren kwam neer op het uitnodigen van overvloed onder je dak. Ook verbergt de Franse traditie van de galette des rois op Driekoningen een fève in de taart (vroeger een klein porseleinen voorwerp in de vorm van een koning of… een geldzak!). Wie deze vindt, wordt een dag lang “koning” en zou geluk hebben – hierin zien we opnieuw het idee dat het vinden van een rijkdomssymbool in je stuk taart een gunstig voorteken is voor je toekomstige financiën.

Elke cultuur heeft zo haar eigen rituelen gecreëerd, soms bescheiden, soms spectaculair, om het fortuin gunstig te stemmen. Of het nu gaat om munten werpen, offers verbranden, een symbool bij zich dragen of een godheid vieren, deze praktijken getuigen van een universele vaststelling: geld is niet alleen een kwestie van berekening, maar ook een kwestie van hart en geloof.

5. Magie en geld in een berekende wereld

Wanneer we de geschiedenis van financiële magie doorlopen, beseffen we dat geld altijd veel meer is geweest dan een ruilmiddel of een getal op een rekening. Het kristalliseert hoop, angsten en diep menselijke verlangens. In tijden van economische onzekerheid vermenigvuldigen welvaartsrituelen zich, als uitdrukking van de behoefte om dankzij het symbolische weer houvast te vinden wanneer men de werkelijkheid niet langer onder controle heeft. Omgekeerd ritualiseert men in voorspoedige perioden de dankbaarheid: men bedankt de goden, offert een deel van zijn winst als offer of aalmoes en zet zo de heilzame cyclus van gedeelde overvloed voort.

Deze spirituele doordrenking van geld is geen eenvoudig overblijfsel uit het verleden, maar zet zich tegenwoordig in andere vormen voort. Zeker, de hedendaagse rationaliteit heeft goden en geesten voor velen tot de rang van mythen verbannen, maar quasi-rituele gedragingen tegenover geld zijn nog altijd wijdverbreid. Zegt men niet « hout vasthouden » om zijn geluk bij kansspelen te behouden? Van Las Vegas tot de beurs van New York, hoeveel handelaren dragen op dagen van hevige speculatie hun « geluksdas », waarmee ze zonder het te weten de handeling van de persoonlijke talisman herhalen? Moderne loterijen, met hun trekkingen op geluksdata en hun formulieren die worden ingevuld « omdat het de cijfers uit mijn droom zijn », herscheppen een vorm van volksmagie waarin het toeval door het symbool wordt bezworen.

Bepaalde hedendaagse religieuze stromingen, zoals de welvaartstheologie binnen sommige evangelische bewegingen, verzoenen geloof en rijkdom openlijk door te prediken dat financiële voorspoed een teken van goddelijke zegen is - en sluiten zo op een andere manier weer aan bij het oude idee dat het fortuin de door God beminde deugdzamen toelacht. In andere contexten zien we de terugkeer of heruitvinding van rijkdomscultussen.

Zo laat de verkenning van het verband tussen geld en spiritualiteit ons een constante zien: de mens, of hij nu schelpen ruilt, gouden munten slaat of op de beurs speculeert, probeert het fortuin door betekenis en het subtiele te temmen. Financiële magie drukt het onherleidbare element van onzekerheid uit dat met rijkdom verbonden is. In je levensonderhoud voorzien is niet alleen een kwestie van inspanning en verstand, maar ook van omgaan met het onvoorspelbare, het lot en het geluk - allemaal krachten die samenlevingen hebben gepersonifieerd en ritueel hebben proberen te behagen. Via financiële magie gaat de mens een dialoog aan met het onzichtbare om de angst voor gebrek te bezweren en overvloed uit te nodigen. Of deze benadering nu serieus of eigenbelanggericht is, ze vertelt tussen de regels door een uiteindelijk zeer menselijk verhaal: dat van onze zoektocht naar een beter leven, waarin materieel welzijn samengaat met harmonie.

Bronnen:

• William H. Desmonde, Magic, Myth and Money: The Origin of Money in Religious Ritual (1962) - theorie over de rituele oorsprong van geld.

• Venticinque, Philip. F., “Wealth, Profit, and Social Capital in the Greek Magical Papyri.” Greek, Roman, and Byzantine Studies 59 (2019) - studie naar overvloedsspreuken in Grieks-Egyptische magische papyri.

• Devdutt Pattanaik, “The ancient story of goddess Lakshmi—bestower of power, wealth and sovereignty.” Quartz India (2015) - mythologisch verhaal rond Lakshmi.

• Times of India, “Laxmi Mantras you can chant on Diwali to attract wealth and happiness.” (2024) - beschrijving van aanroepingen van Lakshmi tijdens Diwali.

• Wikipedia (en), “Caishen” - artikel over de Chinese god van de rijkdom, Caishen.

• African Poems, “Salute to Aje, Goddess of Wealth” - vertaling van een Yorùbá-gedicht ter ere van de orisha Ajé, godin van de rijkdom.

• Romecabs Blog, “Tossing a Coin in Trevi Fountain: Myths and Rituals” - heidense oorsprong van het werpen van munten in fonteinen.

• Google Arts & Culture, “8 Things to Know About the Lucky Red Envelope” - symboliek van de rode enveloppen van het Chinese Nieuwjaar.

• Britannica (en), “King Midas” - samenvatting van de mythe van koning Midas en zijn rampzalige gouden aanraking.

• Britannica (en), “Philosopher’s stone” - artikel over de Steen der Wijzen en de transmutatie van metalen in goud.

• Wikipedia (en), “Deal with the Devil” - motief van het pact met de Duivel om rijkdom en macht te verkrijgen.

• The Taoist Online (Jack Mason), “Prosperity Magick Part 2: The Ancient Greeks” - vereenvoudigde analyse van voorspoedmagie bij de Grieken, met verwijzing naar Venticinque.