Aartsengel Michaël

Michaël in het boek Daniël

Het boek Daniël biedt een van de oudste Bijbelse getuigenissen over Michaël. In hoofdstuk 10 verschijnt hij in een context van strijd tussen machten die worden aangeduid in de taal van visioenen. In hoofdstuk 12 wordt hij voorgesteld als de grote vorst die over het volk waakt. De tekst behoort tot de joodse apocalyptische literatuur, die Gods trouw en de hoop op bevrijding te midden van tegenspoed beschrijft.

Michaël wordt niet voorgesteld als een afzonderlijke godheid. Hij vervult een taak van verdediging en dienst in de door God gewilde orde. Dit onderscheid vormt de basis van het hele christelijke begrip van engelen: zij vervangen noch de goddelijke soevereiniteit, noch het handelen van Christus. De naam Michaël zelf, traditioneel begrepen als «Wie is als God?», herinnert aan deze trouw.

Michaël en de strijd tegen de draak

Hoofdstuk 12 van de Openbaring is fundamenteel geworden in de geschiedenis van zijn voorstelling. Michaël en zijn engelen strijden tegen de draak, die in het visioen wordt geïdentificeerd als de oude slang, de duivel en Satan. De tegenstander wordt uit de hemel geworpen. Deze scène heeft door de eeuwen heen haar plaats gevonden in mozaïeken, schilderijen, beeldhouwwerken en devotionele afbeeldingen.

De strijd mag niet worden losgemaakt van het apocalyptische verhaal waarvan hij deel uitmaakt. De auteur beeldt, door middel van een opeenvolging van visioenen, de confrontatie uit tussen de machten van het kwaad en Gods overwinning. Michaël verschijnt als dienaar van deze overwinning. Het zwaard of de lans in christelijke afbeeldingen maakt deze opdracht zichtbaar en niet een zelfstandige krijgsmacht.

De aartsengel in de brief van Judas

De brief van Judas noemt Michaël in vers 9 uitdrukkelijk «aartsengel». De brief verwijst naar een conflict met de duivel over het lichaam van Mozes, een episode die niet op deze manier wordt verteld in de boeken van Mozes. Deze korte toespeling getuigt van de rol van oude joodse tradities in de religieuze wereld waarin het Nieuwe Testament ontstond.

Michaël laat het oordeel aan de Heer over in plaats van het zich toe te eigenen. Deze nuance is belangrijk: het geestelijke gezag van de engel wordt uitgeoefend als dienst en trouw. Christelijke commentaren hebben deze passage later naast Daniël en de Openbaring gelegd om de beschermende opdracht die aan Michaël wordt toegeschreven te begrijpen.

De Gargan-berg en de Mont-Saint-Michel

De verering van Michaël ontwikkelde zich sterk in het vroege en middeleeuwse christendom. Het heiligdom op de Gargan-berg in Apulië werd een belangrijke plaats van zijn verering. In Frankrijk heeft de Mont-Saint-Michel zijn eigen ontstaansgeschiedenis, die volgens de traditie verbonden is met bisschop Aubert van Avranches aan het begin van de 8e eeuw. Deze heiligdommen droegen ertoe bij dat Michaël een bekende figuur werd, ver buiten monastieke kringen.

De verhalen over verschijningen en stichtingen behoren tot de religieuze geschiedenis van elke plaats. Ze mogen niet worden verward met de inhoud van de Bijbelse passages. Hun belang is groot voor het begrijpen van de verspreiding van pelgrimstochten, de toewijding van kerken en de rol van de aartsengel in de beeldcultuur van christelijk Europa.

De heilige Michaël herkennen in de christelijke kunst

De gewapende figuur die een draak neervelt, is het bekendste beeld van Michaël. In sommige werken draagt hij een harnas, een zwaard of een lans; in andere wordt hij voorgesteld als een gevleugeld wezen, gekleed volgens de conventies van zijn tijd. De weegschaal die in een deel van de westerse kunst voorkomt, verwijst naar het wegen van de zielen en naar de voorstelling van het laatste oordeel.

De twee iconografische tradities komen niet overeen met één enkele Bijbelse scène die in detail wordt beschreven. Ze brengen visueel verschillende thema’s van de christelijke theologie en vroomheid tot uitdrukking: strijd tegen het kwaad, waakzaamheid, oordeel en bescherming. Door deze attributen te herkennen, kan men Michaël onderscheiden van andere engelen in altaarstukken, beelden en verluchte handschriften.

De feestdag en gebeden om bescherming

In de huidige Romeinse kalender wordt de heilige Michaël op 29 september gevierd, samen met de aartsengelen Gabriël en Rafaël. De christelijke devotie richt gebeden tot hem waarin om hulp tegen het kwaad en trouw in beproevingen wordt gevraagd. Een van de bekendste gebeden wordt verbonden met het pontificaat van Leo XIII, aan het einde van de 19e eeuw.

Dit voorbedegebed behandelt Michaël niet als een onafhankelijke kracht die men zou kunnen bevelen. De christelijke traditie stelt de aartsengel in dienst van God. Het lezen van de teksten van Daniël, Judas en de Openbaring helpt te begrijpen waarom de figuur van Michaël wordt verbonden met verdediging en vertrouwen, terwijl de Bijbelse gegevens worden onderscheiden van latere devotionele ontwikkelingen.

Michaël in de liturgische tradities van Oost en West

De verering van de heilige Michaël ontwikkelde zich in verschillende christelijke tradities, waarvan de kalenders en afbeeldingen niet volledig samenvallen. In de Romeinse ritus wordt de feestdag van 29 september verbonden met die van Gabriël en Rafaël. De orthodoxe kerken eren de hemelse machten tijdens een synaxis op 8 november, waarbij Michaël een belangrijke plaats inneemt onder de aanvoerders van de engelenlegers. Deze twee vieringen benadrukken zijn opdracht als verdediger, terwijl ze deel uitmaken van verschillende liturgische geschiedenissen.

Oosterse iconen stellen Michaël voor met een lans, een zwaard, een globe of een banier. Daarmee brengt hij de dienst van de engelen voor God tot uitdrukking. Deze iconografie geeft niet altijd letterlijk de strijd uit hoofdstuk 12 van de Openbaring weer: ze brengt ook tradities van lofprijzing, bescherming en hemels bestuur samen. Westerse afbeeldingen besteden daarentegen veel aandacht aan de draak en het laatste oordeel.

De Orthodoxe Kerk in Amerika presenteert deze synaxis en de betekenis ervan in het christelijke gebed. Door de bronnen te vergelijken, wordt de rijkdom van de herinnering aan Michaël buiten één enkel type afbeelding begrijpelijk.

De weegschaal van het oordeel en het wegen van de zielen

In de westerse kunst houdt Michaël bij sommige voorstellingen een weegschaal vast naast scènes van het laatste oordeel. Deze voorstelling, psychostasie genoemd, toont het wegen van de zielen binnen een geheel dat aan de goddelijke gerechtigheid is gewijd. Men vindt haar op gebeeldhouwde timpaanvelden, muurschilderingen en altaarstukken uit de middeleeuwen. De weegschalen kunnen omringd zijn door figuren die herinneren aan de gevolgen van menselijke daden en aan de geestelijke strijd.

De tekst van Openbaring 12 stelt Michaël echter niet voor terwijl hij zielen weegt: de tekst beschrijft zijn strijd met de draak. De weegschaal behoort tot een iconografische ontwikkeling waarin kunstenaars verschillende christelijke thema’s rond het oordeel met elkaar verbonden. Het is daarom belangrijk de functie van elk attribuut te lezen volgens het werk waarin het voorkomt, in plaats van alle afbeeldingen te behandelen als rechtstreekse beschrijvingen van één enkele Bijbelse scène.

Deze symboliek herinnert aan de verantwoordelijkheid van mensen tegenover God. Michaël verschijnt als dienaar van deze gerechtigheid, niet als haar zelfstandige schepper. Zijn functie als verdediger en zijn verbondenheid met het oordeel zijn zo de twee bekendste kanten van zijn westerse voorstelling geworden.

De geschiedenis van het gebed tot de heilige Michaël

Een van de bekendste katholieke gebeden tot Michaël wordt verbonden met het pontificaat van Leo XIII, aan het einde van de 19e eeuw. Het vraagt om de verdediging van de gelovigen in de geestelijke strijd en om Gods hulp tegen het kwaad. Deze vorm van devotie droeg ertoe bij dat Michaël bekend werd in gezinnen en gemeenschappen, naast de grote heiligdommen die zijn naam dragen.

De geschiedenis van dit moderne gebed moet worden onderscheiden van de teksten van Daniël, Judas en de Openbaring. De taal van de geestelijke strijd heeft Bijbelse wortels, maar de formulering die in de 19e eeuw werd gebruikt behoort tot haar eigen kerkelijke context. Ze is geen uitspraak van Michaël en ook geen verhaal dat uit de oudheid is overgeleverd.

De Schrift, de heiligdommen van de Gargan-berg en de Mont-Saint-Michel, de kalenders van Oost en West en de latere gebeden bieden zo verschillende toegangen tot dezelfde figuur. Door ze in hun historische volgorde te plaatsen, wordt de blijvende uitstraling van de aartsengel begrijpelijk.

De plaats van Michaël binnen de Bijbelse traditie wordt duidelijker wanneer men hem vergelijkt met Gabriël, de boodschapper van de Annunciatie, en met Rafaël, de metgezel van Tobias. De drie figuren hebben onderscheiden verhalen en attributen in de boeken die door de katholieke liturgie worden aanvaard.