Lange tijd overschaduwd door de beroemde tarot van Marseille, heeft de tarot van Besançon nochtans een heel eigen geschiedenis, gevormd door religieuze spanningen, culturele uitwisselingen langs de Rijn en de populariteit van kaartspellen. Deze tegenwoordig weinig bekende tarot is in werkelijkheid een van de meest onthullende getuigen van de ontwikkeling van waarzegkaarten tussen het einde van de renaissance en de 19e eeuw.
Een tarot ontstaan in een gespannen religieuze context
Om het ontstaan van de tarot van Besançon te begrijpen, moeten we eerst stilstaan bij de status van de tarot in die tijd. Ver verwijderd van elke esoterische dimensie was tarot in de eerste plaats een spel. Het werd gebruikt in familiale, sociale en feestelijke contexten, zonder aanspraak op waarzeggerij of symbolische interpretatie. Het magische gebruik van tarot zou pas later ontstaan, rond de overgang naar de 19e eeuw, vooral onder invloed van Franse occultisten zoals Court de Gébelin en Éliphas Lévi.
In de Elzas en de gebieden van de Boven-Rijn circuleerde tarot aan het begin van de 18e eeuw op grote schaal, gewaardeerd om de rijkdom van zijn troeven en de verscheidenheid aan spellen die ermee konden worden gespeeld. Deze verspreiding stuitte echter op een probleem: twee centrale figuren uit de klassieke tarot, de Paus (arcaan V) en de Pausin (arcaan II), werden in protestantse gebieden slecht aanvaard. De Paus werd gezien als een symbool van het rooms-katholieke gezag, en de Pausin als een ketterse voorstelling, verbonden met de legende van paus Johanna.
Om het gebruik van tarot in een religieus gedeelde ruimte te behouden, kozen de kaartmakers van Straatsburg voor een omweg. Ze vervingen deze twee problematische arcana door figuren uit de Grieks-Romeinse mythologie: Juno en Jupiter. Deze verschuiving was vindingrijk. De structuur van het spel bleef behouden, terwijl de leerstellige spanningen werden geneutraliseerd. Zo werd tarot een terrein van compromis, een grafisch object dat tegelijk speels, commercieel en diplomatiek was.
2. Rijnlandse oorsprong van een oecumenische tarot
De tarot van Besançon ontstond dus in... Straatsburg, aan het begin van de 18e eeuw, in een regio die werd gekenmerkt door het broze naast elkaar bestaan van verschillende geloofsrichtingen. Juno en Jupiter namen de plaats in van de twee religieuze arcana, maar de rest van het spel bleef ongewijzigd: Italiaanse kleuren (staven, bekers, zwaarden, munten), Romeinse nummering, houtdruk en inkleuring met sjablonen. De stijl was ontleend aan de tarot van Marseille, het zogenaamde «type I», waarmee hij de formele basis deelde.
Toch onthullen enkele visuele details een esthetiek die eigen is aan de Rijnlandse regio. Cupido op De Geliefden richt zijn pijl rechtstreeks op de personages, de Maan heeft een frontaal gezicht, de Duivel heeft een behaard en rechtopstaand lichaam, en de figuur van de Wereld neemt een contraposthouding aan (een manier om het rechtopstaande menselijke lichaam weer te geven waarbij het gewicht voornamelijk op één been rust, terwijl het andere ontspannen is). Deze bijzonderheden onderscheiden de tarot van Besançon duidelijk, terwijl ze hem tegelijkertijd verbinden met de grote iconografische familie van de zuidelijke tarots.
De eerste gedrukte vellen trokken langs de Rijn, van Straatsburg naar Colmar en vervolgens naar Ulm en de Zwitserse gebieden. De houtdruk, het dikke papier en de contrasterende kleuren spraken een uiteenlopend publiek aan. Deze tarot werd in de hele Elzasser en Zuid-Duitse regio populair en werd gedurende de hele 18e eeuw het toonaangevende model.
Gouden eeuw in Franche-Comté en Zwitserse uitstraling
Rond 1800 vestigde Jacob Jerger, een kaartmaker afkomstig uit Kehl, zich in Besançon, waar hij hetzelfde spel drukte als het spel dat in de Elzas werd geproduceerd. Hij veranderde noch de figuren, noch de structuur, noch de stijl. Vanaf dat moment maakten marskramers uit Parijs de uitdrukking «tarot van Besançon» populair, die uiteindelijk ingeburgerd raakte. De naam werd vastgelegd en het spel raakte verankerd in een nieuwe stad.
Tarot van Besançon. Bron
De uitstraling van de tarot van Besançon reikte vervolgens over de grenzen heen. In Zwitserland drukten Johann Georg Rauch en later zijn schoonzoon Johannes Müller in Diessenhofen een strikt identiek spel, bestemd voor het Duitstalige gebied. De uitgave werd halverwege de 19e eeuw stopgezet, voordat het spel in de jaren 1960 opnieuw opdook dankzij de firma A.G. Müller. Het spel kreeg toen de naam «1JJ», naar «Juno, Jupiter», als eerbetoon aan zijn grondleggende figuren. Het werd het officiële spel voor de traditionele Zwitserse spellen Troccas en Troggu, die nog steeds in sommige dalen van Graubünden worden gespeeld.
Erfenis en de visie van historici
In de rest van Frankrijk zag de 19e eeuw de neergang van de tarot van Besançon, die concurrentie kreeg van een moderner model: de tarot Nouveau (uitsluitend bedoeld om te spelen en niet voor waarzeggerij), met Franse kleuren en gemakkelijk leesbare figuren, ontworpen voor cafés, contractspellen en snel gebruik. De tarot van Besançon werd als te archaïsch beschouwd en verdween naar depots en collecties.
Maar in de 20e eeuw brachten onderzoekers dit vergeten erfgoed opnieuw tot leven. De tarot van Besançon was niet langer alleen een regionale curiositeit: hij werd een studieobject en een getuige van de culturele uitwisselingen tussen de katholieke en protestantse werelden.
In 2013 creëerde verzamelaar André Humbert een tarot die volledig was geïllustreerd met figuren uit Besançon, een hedendaagse versie die een dialoog aangaat met de erfenis van Jerger. Tentoonstellingen, facsimile-uitgaven en academische studies zetten dit verhaal vandaag voort. De tarot van Besançon is geen minderwaardig familielid van de tarot van Marseille. Hij is diens Rijnlandse neef en heeft nooit echt een waarzegkundige loopbaan gekend, want uiteindelijk werd juist zijn neef uit Zuid-Frankrijk als waarzegmiddel aangewezen.
