Sint Nicolaas

Nicolaas, bisschop van een stad in Lycië

Nicolaas wordt verbonden met Myra, een stad in het oude Lycië aan de Middellandse Zeekust van Anatolië. Volgens de traditie leefde hij tussen het einde van de 3e en de 4e eeuw, in een periode waarin het christendom uit de vervolgingen kwam en zich geleidelijk binnen het Romeinse Rijk organiseerde. Rechtstreeks bevestigde gegevens over zijn persoon zijn schaars, wat contrasteert met de overvloed aan levensbeschrijvingen die lang na zijn dood werden opgesteld.

De oude tradities stellen hem voor als een bisschop die aandacht had voor zijn gelovigen en mensen kon helpen die het slachtoffer waren van onrecht. Zijn bisschoppelijke beeltenis sluit aan bij het belang dat zijn nagedachtenis in de oosterse kerken zou krijgen. Vanaf de daaropvolgende eeuwen werden zijn heiligdommen pelgrimsoorden en verspreidden verhalen over zijn voorspraak zich vanuit Lycië naar andere gebieden van het Rijk.

Men moet onderscheid maken tussen de historisch vereerde persoon en de gebeurtenissen die schrijvers geleidelijk in zijn levensbeschrijvingen samenbrachten. Sommige details die aan Nicolaas van Myra worden toegeschreven, komen uit tradities over een andere Nicolaas, abt van Sion in Lycië. Deze complexe geschiedenis verklaart de discussies van historici over verschillende elementen van zijn biografie.

De drie beurzen die in het geheim werden geschonken

Een van de bekendste verhalen vertelt dat een geruïneerde vader de toekomst van zijn drie dochters niet kan veiligstellen. Nicolaas, die van de situatie op de hoogte is, laat in het geheim geld bij de familie bezorgen. Volgens sommige versies laat hij 's nachts beurzen door een raam vallen. Uiteindelijk ontdekt de vader de identiteit van zijn weldoener en wil hij hem bedanken.

Dit verhaal behoort tot de hagiografische literatuur. Het gaf Nicolaas een onmiddellijk herkenbaar attribuut: drie gouden bollen, die de beurzen voorstellen en op talrijke westerse beelden verschijnen. De gebeurtenis verbeeldt een ideaal van naastenliefde dat de waardigheid van de ontvanger respecteert en voorkomt dat de geholpen persoon wordt vernederd.

De verhalen over geheime schenkingen droegen ertoe bij dat de figuur van Nicolaas evolueerde naar tradities van geschenken voor kinderen. Hun religieuze betekenis komt echter voort uit hulp aan een gezin in moeilijkheden, vóór de huiselijke vieringen die zich pas veel later zouden ontwikkelen.

De zeelieden die uit de storm werden gered

Andere verhalen tonen Nicolaas terwijl hij zeelieden helpt die door een storm worden bedreigd. De bisschop verschijnt of treedt als voorspreker op, waarna de zeevaarders de kust weten te bereiken. Deze verhalen verklaren zijn patronaat van de zeelieden en de vele kerken die in havens en handelssteden aan hem werden gewijd.

De Middellandse Zee speelde een essentiële rol in de verbindingen van de oudheid en de middeleeuwen. Het gevaar van schipbreuk, lange overtochten en het vervoer van goederen voedden de devotie van kustbevolkingen. Nicolaas werd een toevlucht voor mensen die ver van huis vertrokken en de gevaren van de scheepvaart moesten trotseren.

Het miniatuurschip dat op sommige afbeeldingen van de heilige voorkomt, verwijst naar deze nagedachtenis. Een medaille of afbeelding van Nicolaas kan het gebed begeleiden, maar ontslaat niemand van de nodige voorzorgsmaatregelen voor een reis. In de christelijke devotie gaat het erom de voorspraak van een heilige bij God te vragen.

De kinderen en de legende van de pekelbak

In middeleeuws Europa werd Nicolaas de held van verhalen over de bescherming van kinderen. Een zeer bekende legende in Frankrijk vertelt dat drie kleine jongens die waren vermoord, door zijn tussenkomst weer tot leven werden gebracht. Zij gaf aanleiding tot afbeeldingen waarop de heilige bij een kuip of pekelbak staat. Dit verhaal komt uit de volkstraditie en kan niet worden voorgesteld als een door eigentijdse documenten bevestigd voorval uit de 4e eeuw.

De plaats die Nicolaas in gezinnen inneemt, wordt verklaard door de kracht van deze verhalen en door zijn reputatie als weldoener. Op 6 december krijgen kinderen in verschillende Europese regio's geschenken of lekkernijen. Het feest heeft per land verschillende vormen aangenomen, waarin plaatselijke gebruiken, religieuze afbeeldingen en huiselijke praktijken samenkomen.

Toch zou het reductionistisch zijn om Nicolaas uitsluitend te zien als de voorloper van een personage uit de eindejaarsfeesten. De nagedachtenis van de bisschop van Myra heeft een zeer oude kerkelijke en liturgische geschiedenis, die losstaat van de moderne gebruiken die later aan zijn naam werden verbonden.

De reis van de relieken van Myra naar Bari

De best bekende historische gebeurtenis in de verspreiding van de verering in het Westen is de overbrenging van de relieken naar Bari in 1087. Zeelieden uit deze Italiaanse stad namen in Myra de aan Nicolaas toegeschreven resten mee en brachten ze naar de andere kant van de Middellandse Zee. De aankomst van de relieken leidde tot de stichting van een groot heiligdom, waarvan de basiliek het centrum werd.

De overbrenging moet worden geplaatst in de context van de betrekkingen en rivaliteiten tussen maritieme steden en gebieden rond de Middellandse Zee. De gebeurtenis wordt door de inwoners van Bari gevierd, maar had niet het karakter van een eenvoudige vreedzame plechtigheid die tussen twee gemeenschappen was georganiseerd. Toch vormde zij een belangrijk keerpunt in de aanwezigheid van Nicolaas in het Westen en in het ontstaan van grote pelgrimstochten.

De basiliek van Sint-Nicolaas in Bari is tegenwoordig een belangrijke plaats voor katholieken en orthodoxe christenen. Johannes Paulus II herinnerde er in 1984 aan de spirituele band tussen Oost en West. De aanwezigheid van de relieken verklaart waarom de naam Nicolaas van Bari even verbreid is geraakt als Nicolaas van Myra.

De bisschopsstaf, de drie bollen en de rode gewaden

Religieuze afbeeldingen tonen Nicolaas als bisschop, met de bisschopsstaf, de mijter en de gewaden van zijn ambt. De drie gouden bollen herinneren aan de beurzen uit de legende van de arme meisjes. Een schip verwijst naar de hulp aan zeelieden, terwijl de scènes met geredde kinderen behoren tot de volkstradities die zich in de middeleeuwen verspreidden.

De moderne figuur van de Kerstman houdt historische verbanden met het feest van Sint-Nicolaas, met name via de ontwikkeling van de Nederlandse naam Sinterklaas tot Santa Claus. Het hedendaagse uiterlijk van het personage is echter het resultaat van latere literaire en commerciële ontwikkelingen. Men moet de kleding, dieren en verhalen van de huidige viering daarom niet rechtstreeks aan de oude bisschop toeschrijven.

Het christelijke feest van Sint-Nicolaas blijft op 6 december. In Bari wordt op 9 mei ook de overbrenging van 1087 herdacht. Om de heilige te leren kennen, is het nuttig de oude verhalen over zijn naastenliefde, de geschiedenis van het heiligdom en de regionale gebruiken met elkaar te vergelijken. Zijn erfenis verbindt bescherming, discrete hulp en het leven van christelijke gemeenschappen.

De plaats van naastenliefde in zijn nagedachtenis kan worden vergeleken met die van de heilige Elisabeth van Hongarije. Hun levensverhalen behoren tot verschillende eeuwen en contexten, maar hun tradities benadrukken beide de hulp aan mensen die deze nodig hebben.