Heilige Johannes Bosco, Don Bosco genoemd, wijdde in de 19e eeuw in de stad Turijn zijn leven aan de opvoeding van jongeren. Terwijl de industrialisatie tieners naar de stedelijke wijken aantrekt die werk zoeken, opent deze priester opvanglocaties voor onthaal, onderwijs en vorming. Zijn methode, het preventieve systeem genoemd, verenigt rede, religie en welwillendheid. Ze geeft de voorkeur aan de aanwezigheid van de opvoeder en vertrouwen boven angst voor sancties. Het Oratorio van Valdocco, de Salesianen en de Dochters van Maria Hulp der Christenen zetten deze inzet voor jongeren voort.
| Leven | 16 augustus 1815 – 31 januari 1888 |
|---|---|
| Herkomst | Becchi, in Piëmont |
| Ambtsgebied | Turijn, wijk Valdocco |
| Stichtingen | Salesianen van Don Bosco en Dochters van Maria Hulp der Christenen |
| Pedagogie | Preventief systeem: rede, religie, genegenheid |
| Feestdag | 31 januari |
De jeugd van Giovanni Bosco in Piëmont
Giovanni Bosco werd in 1815 geboren in een boerengezin in Piëmont, enkele maanden na de val van Napoleon. Zijn vader stierf toen hij nog heel jong was, en zijn moeder Margaretha speelde een belangrijke rol in zijn opvoeding. Het gezin beschikte over weinig middelen, maar het kind toonde grote belangstelling voor gebed, religieuze verhalen en de spelen die hij met de jongeren uit zijn omgeving organiseerde.
Salesiaanse biografieën vertellen onder meer over een droom uit zijn jeugd, waarin hij begreep dat goedheid geweld in de opvoeding moest vervangen. Dit verhaal maakt deel uit van de spirituele herinterpretatie van zijn roeping. Toch werpt het licht op het belang dat de liefdevolle relatie tussen de opvoeder en de jongeren in zijn onderricht zou krijgen.
Giovanni's opleiding verliep niet eenvoudig. Hij moest studie en werk combineren, steun zoeken en een priesterlijke roeping nastreven die de gebruikelijke middelen van zijn gezin te boven ging. Deze weg gaf hem een direct inzicht in de moeilijkheden waarmee jongeren zonder materiële steun te maken kregen.
Turijn, een stad die jonge arbeiders aantrekt
Johannes Bosco werd op 5 juni 1841 tot priester gewijd. Hij oefende zijn ambt uit in Turijn, een stad die ingrijpende economische en sociale veranderingen doormaakte. Veel jongeren kwamen van het platteland om in werkplaatsen en op bouwplaatsen te werken. Sommigen leefden zonder naaste familie, zonder voldoende opleiding en in precaire omstandigheden.
Don Bosco ontmoette hen, bood hun activiteiten aan en probeerde te voorkomen dat zij aan de straat werden overgelaten of terechtkwamen in relaties die hen in gevaar brachten. Zijn werk bestond niet alleen uit catechismuslessen. Het omvatte spelen, maaltijden, opleidingen en hulp bij het vinden van een beroep. Het religieuze leven begeleidde er het leren van zelfstandigheid.
Deze aandacht voor de sociale werkelijkheid van jongeren maakt duidelijk waarom zijn onderricht opvoeders blijft interesseren. Hij wilde mensen met weinig middelen de mogelijkheid geven een stabiel leven op te bouwen, met een intellectuele en beroepsgerichte opleiding.
Het Oratorio van Valdocco en de opvang van jongeren
De eerste oratoria van Don Bosco ontwikkelden zich geleidelijk in Turijn. De wijk Valdocco werd het centrum van een werk dat jongens opving voor ontspanning, vorming en beroepsopleiding. De aanwezigheid van Margaretha Bosco, zijn moeder, bleef in de beginperiode van deze organisatie belangrijk. Zij hielp bij de opvang en de materiële ondersteuning van de jongeren.
Het leven in het Oratorio verenigde gebed, spel, muziek, onderwijs en handenarbeid. De instelling moest middelen, lokalen en medewerkers vinden die de jongeren konden begeleiden. Don Bosco begreep dat jongeren duurzame relaties nodig hebben met volwassenen die hen kennen, aanmoedigen en hun een plaats in een gemeenschap geven.
De naam van de heilige Franciscus van Sales werd aan het werk gegeven, als verwijzing naar de zachtheid en naastenliefde van deze Savoyaardse bisschop. Deze inspiratie verklaart ook de naam Salesianen die de congregatie later aannam.
Het preventieve systeem en zijn drie pijlers
De pedagogie van Don Bosco staat bekend als het preventieve systeem. Ze verschilt van een opvoedingsmodel dat gericht is op sancties en angst voor het gezag. Het gaat erom jongeren te kennen, hun de regels uit te leggen en voortdurend aandachtig bij hen aanwezig te zijn. De opvoeder begeleidt beslissingen, corrigeert met mate en probeert moeilijkheden te voorkomen voordat ze crises worden.
De drie pijlers van het systeem zijn rede, religie en genegenheid, vaak aangeduid met de Italiaanse term amorevolezza. Rede betekent dat de leerling de regels moet begrijpen en over zijn gedrag kan praten. Religie geeft de opvoeding een spirituele richting. Genegenheid maakt de opvoedingsrelatie geloofwaardig: de jongere moet kunnen ervaren dat hij wordt gerespecteerd en begeleid.
Don Bosco beschreef zijn methode zelf in een tekst uit 1877. De Salesianen zouden haar daarna in talrijke instellingen ontwikkelen. Het belang ervan berust op een eenvoudige maar veeleisende overtuiging: gehoorzaamheid vragen volstaat niet; men moet de omstandigheden creëren waarin iemand kan leren en groeien.
De Salesianen en de Dochters van Maria Hulp der Christenen
De Salesiaanse congregatie ontwikkelde zich vanuit het werk van het Oratorio en kreeg in de loop van de 19e eeuw kerkelijke erkenning. Ze verenigt religieuzen die zich wijden aan de opvoeding en vorming van jongeren. Salesiaanse huizen openden geleidelijk scholen, werkplaatsen en opvanginstellingen in verschillende landen.
Samen met Maria Domenica Mazzarello droeg Don Bosco in 1872 ook bij aan de stichting van de Dochters van Maria Hulp der Christenen, voor de opvoeding van meisjes. Dit initiatief herinnert eraan dat de Salesiaanse familie niet uitsluitend uit mannen bestaat en zich heeft ontwikkeld dankzij verantwoordelijken met een eigen geschiedenis en eigen pedagogische ervaring.
De Salesiaanse missies verspreidden zich vervolgens buiten Europa, met name vanaf 1875 naar Zuid-Amerika. Deze ontwikkeling gaf een internationale dimensie aan een werk dat was ontstaan uit lokale ontmoetingen met jongeren uit Turijn.
De dood van Don Bosco en de feestdag van 31 januari
Don Bosco stierf op 31 januari 1888, nadat hij een congregatie had zien groeien die actief was in onderwijs en missie. Hij werd in 1934 door Pius XI heilig verklaard. Zijn nagedachtenis wordt nu verbonden met het patronaat van jongeren, opvoeders en instellingen die aan hun vorming werken.
Op afbeeldingen wordt Don Bosco voorgesteld in priesterkleding, omringd door jongeren of medewerkers. Deze taferelen herinneren aan het zeer concrete karakter van zijn roeping. De instellingen die hij stichtte waren niet alleen plaatsen voor religieuze overdracht: ze wilden een menselijke, intellectuele en beroepsgerichte vorming bieden.
Zijn feestdag wordt op 31 januari gevierd. Om zijn erfenis te begrijpen, bieden de tekst over het preventieve systeem en de geschiedenis van het Oratorio van Valdocco een directer inzicht dan alleen de droomverhalen. Ze geven toegang tot een opvatting van opvoeding die gebaseerd is op aanwezigheid, eisen stellen en welwillendheid.
Het opvoedkundige werk van Don Bosco neemt een plaats in de geschiedenis van christelijke congregaties en spiritualiteiten. De Salesiaanse stichting verschijnt daarin als een antwoord op de behoeften van jongeren in de 19e eeuw, door middel van opvoeding, aanwezigheid en gemeenschapsleven.
Historische bronnen en referenties
Staat Vaticaanstad, bericht van 31 januari, leven van Don Bosco, Valdocco en Salesiaanse stichtingen.
Johannes Bosco, Het preventieve systeem in de opvoeding van de jeugd (1877), referentietekst voor de beginselen van zijn pedagogie.
Salesianen van Don Bosco, presentatie van de Salesiaanse pedagogie: rede, religie en genegenheid.
Nominis, biografisch bericht en feestdag van 31 januari.
Illustratie: niet-geïdentificeerde Italiaanse fotograaf, Fotografisch portret van de bejaarde Don Bosco (ca. 1880), historische bron uit het publieke domein.
