Franciscus van Assisi is een van de herkenbaarste figuren van het middeleeuwse christendom geworden. Men beeldt hem af omringd door dieren, gekleed in een eenvoudig habijt en met de stigmata van Christus. Toch beperkt zijn geschiedenis zich niet tot respect voor de natuur of een ideaal van zachtmoedigheid. Franciscus gaf de ambities van zijn koopmansfamilie op, koos ervoor tussen de armen te leven, stichtte een rondtrekkende broederschap en kreeg te maken met de moeilijkheden van een religieuze beweging die zich snel uitbreidde. Zijn geschriften, de Regel van de minderbroeders en het Zonnelied maken een spiritualiteit zichtbaar die is gericht op het Evangelie, broederschap en armoede.
| Leven | 1181 of 1182 – 3 oktober 1226 |
|---|---|
| Herkomst | Assisi, in Umbrië, Italië |
| Missie | Stichter van de orde van de minderbroeders |
| Geschriften | Regels, Testament, gebeden en Zonnelied |
| Feestdag | 4 oktober |
Een koopmanszoon aangetrokken door eerbewijzen
Franciscus werd aan het einde van de 12e eeuw geboren in Assisi, in een welgestelde koopmansfamilie. Zijn vader, Pietro di Bernardone, handelde onder meer in laken en wilde zijn zoon de welvaart en maatschappelijke positie meegeven die hij met zijn bedrijf had verworven. De jonge Franciscus kende het leven van feesten, ridderlijke ambities en conflicten tussen Italiaanse steden. Een oorlog tegen Perugia leidde tot zijn gevangenschap; ziekte en deze ervaring luidden een periode in waarin hij nadacht over de betekenis van zijn bestaan.
De bekering van Franciscus verliep in fasen. Geleidelijk deed hij afstand van militaire roem, zocht hij de eenzaamheid van kerken op en kwam hij dichter bij mensen die door de samenleving buitengesloten werden. In zijn Testament hecht hij groot belang aan zijn ontmoeting met melaatsen: wat hem vroeger afkeer inboezemde, werd een gelegenheid tot barmhartigheid. Dit getuigenis uit zijn eigen hand is van wezenlijk belang, omdat het zijn levensweg anders laat begrijpen dan alleen via de biografieën die na zijn dood werden samengesteld.
Het verhaal van zijn breuk met zijn vader, ten overstaan van de bisschop van Assisi, heeft schilders en historici van de heiligheid beïnvloed. Franciscus deed toen publiekelijk afstand van de goederen die zijn familie voor hem bestemd had. Dit gebaar drukt de radicaliteit van zijn keuze uit: de arme Christus volgen, zonder zijn identiteit te laten rusten op erfenis, reputatie of rijkdom.
San Damiano en de ontdekking van zijn roeping
De kleine kerk van San Damiano neemt een centrale plaats in het franciscaanse verhaal in. Volgens de overlevering ontving Franciscus, terwijl hij voor een kruisbeeld bad, de oproep om het huis van de Heer te herstellen. Hij begon met het restaureren van religieuze gebouwen; daarna kreeg de betekenis van de woorden een bredere invulling: het vernieuwen van het christelijke leven. Het verhaal verbindt het materiële gebaar van het opnieuw opbouwen van muren met het verlangen het Evangelie trouwer te beleven.
Franciscus koos voor een leven van onthechting, werkte met zijn handen en verkondigde boete. Metgezellen sloten zich bij hem aan. In tegenstelling tot een kluizenaar die zich voorgoed buiten de wereld vestigt, trok hij over de wegen, ontmoette hij bewoners van steden en platteland en nodigde hij hen uit tot vrede. Deze levenswijze bracht een broederschap voort die het najagen van bezit en privileges afwees.
Volgens de overlevering werd in 1209 door Innocentius III mondeling een eerste levensvorm erkend. De organisatie van de beweging vereiste daarna nauwkeuriger werk. De door Honorius III in 1223 bevestigde Regel legde de levensvorm van de minderbroeders vast in het kerkelijke recht. De debatten over armoede tonen aan dat de groei van een gemeenschap organisatorische keuzes vereist die de aanvankelijke geestdrift niet alleen kan oplossen.
Clara van Assisi en het ontstaan van een franciscaanse familie
De franciscaanse geschiedenis beperkt zich niet tot Franciscus en zijn broeders. Clara van Assisi, afkomstig uit een familie uit de stad, koos op haar beurt voor een evangelisch leven in armoede. De beweging die zij rond San Damiano leidde, werd een belangrijk centrum van de franciscaanse spiritualiteit. De levensvormen van de rondtrekkende broeders en de zusters die in een stabiele gemeenschap bijeenkwamen, waren niet identiek, maar deelden hun gehechtheid aan Christus en onthechting.
Franciscus hechtte grote waarde aan broederschap. In zijn teksten moesten menselijke relaties worden gekenmerkt door dienstbaarheid, geduld en het afwijzen van toe-eigening. Armoede was geen romantische achtergrond: zij had betrekking op het gebruik van goederen, de manier van reizen, de zorg voor zieke broeders en de omgang met hen die door de wereld werden veracht. Materiële eenvoud vindt haar betekenis in een verandering van gedrag.
De middeleeuwse biografieën benadrukken ook zijn vreugde. Die sloot conflict en vermoeidheid niet uit; zij ontstond uit de plaats die aan God werd gegeven in een leven dat bevrijd was van het najagen van prestige. De manier waarop Franciscus zijn metgezellen ontving, was dan ook even belangrijk als de beroemde afbeeldingen van dieren die zich om hem heen verzamelden.
De ontmoeting met de sultan ten tijde van de kruistochten
In 1219 ging Franciscus naar Egypte, ten tijde van de Vijfde Kruistocht. Franciscaanse bronnen vertellen over zijn ontmoeting met sultan al-Malik al-Kâmil. Deze gebeurtenis is het onderwerp geweest van talrijke afbeeldingen en interpretaties. De context was die van een religieuze en militaire oorlog; Franciscus verschijnt daarin als iemand die zijn geloof wilde getuigen voorbij de grenzen van zijn eigen wereld.
De verhalen over deze ontmoeting geven niet allemaal dezelfde details of dezelfde betekenis aan de uitwisseling. Door ze te vergelijken kan men historisch plausibele gebeurtenissen onderscheiden van hagiografische uitwerkingen. De episode blijft belangrijk omdat zij bij Franciscus de wil laat zien om de prediking te brengen in een gebied dat door een andere religie werd beheerst, waarbij hij zichzelf blootstelde in plaats van een leger aan te voeren.
Het zou te beperkt zijn deze ontmoeting om te vormen tot een modern beeld van diplomatie, los van de religieuze overtuigingen van beide partijen. Franciscus sprak en handelde als een christen van zijn tijd, volledig toegewijd aan de verkondiging van het Evangelie. De kracht van de gebeurtenis ligt in de menselijke ontmoeting binnen een conflict waarvan de spanningen niet verdwenen.
Het Zonnelied en de stigmata
Het Zonnelied, dat tegen het einde van zijn leven werd geschreven, is een van de beroemdste teksten van Franciscus. Hij looft God door de zon, de maan, de sterren, de wind, het water, het vuur en de aarde, die broer of zuster worden genoemd. Deze manier om de schepping te benoemen getuigt van een dankbaarheid die de natuurlijke elementen niet tot godheden verheft. De schepselen worden verenigd in de lof van hun Schepper.
Volgens de overlevering vond in 1224 op de berg La Verna de gebeurtenis van de stigmata plaats: Franciscus zou op zijn lichaam tekens hebben ontvangen die met de wonden van Christus werden verbonden. Dit verhaal werd centraal in zijn beeldtaal, vooral in Italiaanse fresco's en altaarstukken. Het drukt de nabijheid tot het lijden van Christus uit die de franciscaanse herinnering in de laatste jaren van de heilige herkent.
Franciscus stierf op 3 oktober 1226 in de Portiuncula, bij Assisi. Hij werd al in 1228 door Gregorius IX heilig verklaard en liet een broederschap achter die zich snel uitbreidde en discussies kende over de toepassing van zijn ideaal van armoede. Zijn geschriften en zijn Testament blijven onmisbare aanknopingspunten om de man achter de grote schildercycli over zijn leven te begrijpen.
Franciscus in afbeeldingen herkennen en zijn nalatenschap begrijpen
Het eenvoudige habijt, het om de taille geknoopte koord, het tau-teken, de stigmata en het kruisbeeld maken het mogelijk Franciscus te herkennen. De vogels houden verband met het verhaal van zijn prediking tot de schepselen; de wolf van Gubbio behoort tot een verhalende traditie die in latere franciscaanse teksten werd verspreid. De afbeeldingen brengen dus gebeurtenissen uit zijn leven, symbolische gebaren en episodes uit zijn religieuze herinnering samen.
Zijn naam blijft verbonden met de armen, vrede en de schepping, maar zijn eerste uitgangspunt is de Christus van de evangeliën. De verhouding tot de natuur wordt begrepen vanuit de lof; de verhouding tot gekwetste mensen krijgt vorm door dienstbaarheid; armoede drukt vrijheid tegenover bezit uit. Deze dimensies vormen een samenhangend geheel en winnen niets door van elkaar te worden gescheiden.
Franciscus, die op 4 oktober wordt gevierd, blijft het religieuze leven en solidariteitsinspanningen inspireren. Om zijn leer te betreden, vormen het Testament en het Zonnelied directere teksten dan de losse citaten die onder zijn naam circuleren. Zijn relaties met Clara en de eerste gemeenschappen maken het mogelijk de gevolgen van zijn aanvankelijke keuze te volgen.
Bronnen en referenties
Franciscus van Assisi, Testament, Regel van de minderbroeders (1223) en Zonnelied, fundamentele teksten uit de geschiedenis van de franciscaanse spiritualiteit.
Benedictus XVI, algemene audiëntie van 27 januari 2010 gewijd aan Franciscus van Assisi, historische samenvatting van zijn bekering, zijn orde en zijn nalatenschap.
Franciscaanse traditie: Thomas van Celano, Vita prima sancti Francisci, en Bonaventura, Legenda maior, oude biografieën die moeten worden gelezen in samenhang met de geschriften die Franciscus zelf naliet.
Orde van de minderbroeders, presentatie van de geschriften van Franciscus en de eerste franciscaanse biografieën, toegankelijk in kritische editie.
Illustratie: Giotto en zijn atelier, Scène uit de legende van Franciscus van Assisi (13e–14e eeuw), historisch werk in het publieke domein.
