Je hebt vast al eens gehoord van de Día de los Muertos, het kleurrijke Mexicaanse feest waarop de overledenen worden geëerd met bloemen, offers en dans. Hoe kan een viering die draait om de dood zo vrolijk zijn, vol muziek en gelach? Laten we samen deze viering ontdekken, waarin zowel het leven als de dood worden geëerd, met vreugde en ver van verdriet.
1. Waar komt de Día de los Muertos vandaan?
Om dat te weten te komen, moeten we 3000 jaar teruggaan naar de pre-Spaanse tradities van Meso-Amerikaanse beschavingen, zoals de Azteken, de Maya's en de Purépecha's. Deze volkeren beschouwden de dood al als een voortzetting van de levenscyclus, waarbij de overledenen op bepaalde momenten in het jaar tijdelijk konden terugkeren naar de wereld van de levenden. De rituelen die met dit geloof gepaard gingen, dienden om een spirituele band met de voorouders te onderhouden. De wereld van de doden (de onderwereld) wordt bewaakt door de godin Mictecacihuatl, de Dame van de Doden, die zowel over de zielen als over de botten waakt. De festiviteiten ter ere van haar duurden destijds een maand.
Met de komst van de Spanjaarden in de 16e eeuw en de introductie van het katholicisme vermengden deze vieringen zich met christelijke feestdagen, zoals de Dag van de Zielen, gewijd aan overleden kinderen (1 november), en Allerheiligen (2 november).
Een bewijs van het spirituele en historische belang ervan: in 2008 schreef UNESCO de Día de los Muertos, oftewel de Dag van de Doden, in op de lijst van het immateriële culturele erfgoed van de mensheid.
2. De symbolen en gebruiken van de Día de los Muertos
De Día de los Muertos is rijk aan symbolen. Een van de belangrijkste elementen van dit feest is de ofrenda (het altaar), die centraal staat tijdens de vieringen. Het maken ervan is op zichzelf al een ritueel, waarbij het altaar wordt versierd met betekenisvolle voorwerpen: foto's van de overledenen, kaarsen, copalwierook (die wordt gebruikt om de ruimte te zuiveren), cempasúchilbloemen (goudsbloemen met een feloranje kleur) en voedseloffers, met name gerechten waar de overledenen tijdens hun leven van genoten. De ofrenda wordt opgesteld op het graf van de overledene of in huis.
Het papel picado is een ander zichtbaar element op altaren en in decoraties. Deze slingers van fijn uitgesneden papier zijn versierd met symbolen en soms met woorden. Ze worden traditioneel gebruikt tijdens alle vieringen van het jaar.
De calaveras (schedels), gemaakt van suiker, keramiek of andere materialen (en als maskers gedragen), zijn tijdens het feest overal te zien. Ze staan voor de dood, maar op een feestelijke manier. Sommige calaveras dragen zelfs de naam van de overledene, als symbool voor het idee dat de dood integraal deel uitmaakt van het leven en eerder gevierd dan gevreesd moet worden.
Tot slot is de pan de muerto (Dodenbrood) een zoet briochebrood met oranjebloesem (een symbool van onsterfelijkheid), in de vorm van een schedel of dieren en versierd met botten van deeg. Het is een veelgebruikt offer op de ofrenda's en staat zowel voor voedsel voor de levenden als voor de geesten die tijdens deze dagen bij ons terugkeren.
Een klein historisch weetje: dit briochebrood werd al door de Azteken gemaakt en samen met de overledenen begraven als offer aan de godheden Izcoxauhqui, Cuetzaltzin of Huehuetéotl, om hun doorgang naar het hiernamaals te verzekeren.
3. Wie is deze elegante en mysterieuze Catrina?
De Catrina, of de Calavera Catrina, is uitgegroeid tot een van de meest iconische symbolen van de Día de los Muertos. Ze werd oorspronkelijk rond 1910 gecreëerd door de Mexicaanse illustrator José Guadalupe Posada en had een satirische functie. Ze stelde een skeletachtige vrouw met een elegante hoed voor, als kritiek op de Mexicaanse elite die Europese mode en waarden probeerde over te nemen. Posada gebruikte deze figuur om de hypocrisie aan de kaak te stellen van sociale klassen die hun inheemse wortels probeerden te verloochenen ten gunste van een luxueuze westerse levensstijl.
De naam Catrina komt van het Mexicaanse woord catrín, dat een goed geklede man of vrouw aanduidde, en versterkt Posada's sociale kritiek op de hogere klassen. Hoewel deze figuur werd gecreëerd in een context van politieke kritiek, werd ze al snel overgenomen in de Mexicaanse populaire cultuur als een elegante personificatie van de dood. Haar populariteit nam verder toe toen ze werd opgenomen in het werk van de beroemde muralist Diego Rivera, met name in zijn schilderij Sueño de una tarde dominical en la Alameda Central, oftewel "De droom van een zondagmiddag in het Alameda-park", waarin ze de hand van een jonge Rivera vasthoudt.
Bron: WikiArt
Vandaag de dag staat La Catrina in de Mexicaanse cultuur voor een elegante visie op de dood, die wordt gezien als een natuurlijk onderdeel van het leven. Tijdens de vieringen van de Día de los Muertos verschijnt La Catrina in verschillende vormen, van sculpturen tot uitgebreide make-up bij deelnemers.
Zo overstijgt La Catrina haar oorspronkelijke rol en wordt ze een krachtig symbool van de Mexicaanse cultuur, waarin zowel het leven als de dood wordt gevierd. Tegelijkertijd versterkt ze het idee dat de dood ons allemaal aangaat, ongeacht onze sociale klasse. Tegenwoordig belichaamt ze de culturele trots en het erfgoed van Mexico en nodigt ze uit tot reflectie op identiteit en sterfelijkheid.
4. Een beroemde processie... dankzij James Bond
Een van de bekendste is de Mega Procesión de Catrinas, die elk jaar in Mexico-Stad plaatsvindt. Deze processie kreeg grote bekendheid nadat ze populair werd gemaakt in de James Bond-film Spectre.
Bron: AlloCiné
Tot aan dit evenement werd de Dag van de Doden relatief intiem gevierd, in huizen en op begraafplaatsen. Sindsdien is de impact zo groot geweest dat deze processie is uitgegroeid tot een ware openbare viering van het feest van de doden, met concerten, straatoptredens en optochten met versierde praalwagens. Duizenden deelnemers verkleden zich als Catrina's en skeletten en trekken door de straten van de Mexicaanse hoofdstad.
5. De viering van zowel de dood als het leven
Wat meteen kan opvallen in vergelijking met onze meer plechtige en, laten we eerlijk zijn, somberdere tradities, is dat de Día de los Muertos een vrolijk en kleurrijk feest is. Voor Mexicanen wordt de dood gezien als een natuurlijke en cyclische overgang, niet als een tragisch einde. De overledenen worden elk jaar korte tijd verwelkomd onder de levenden, waardoor een sfeer van feestelijkheid, weerzien en het delen van verhalen ontstaat. Zo blijft niet alleen hun herinnering bewaard, maar worden ook de levende banden met de voorouders onderhouden. Net als onze brandende kaarsen die we tijdens Samhain voor het raam zetten, is het gebruikelijk om zeer felle kleuren te gebruiken die de overledenen naar ons toe en vervolgens naar de onderwereld leiden.
Daarom is alles zo vrolijk en feestelijk: er moet een wonderlijke sfeer worden gecreëerd die de overledenen ertoe aanzet terug te keren en dit moment met de levenden te delen. We halen herinneringen op in de vorm van grappen en soms zelfs vriendelijke plagerijen. Een mooie les die ons leert het leven niet al te serieus te nemen.
Par Olivier d’Aeternum
Gepassioneerd door esoterische tradities en de geschiedenis van het occulte van de eerste beschavingen tot de 18e eeuw, deel ik enkele artikelen over deze onderwerpen. Ik ben ook medeoprichter van de online esoterische winkel Aeternum.
