Wie was Hildegard van Bingen werkelijk?

Hildegard van Bingen is een van de best gedocumenteerde vrouwen uit de westerse middeleeuwen. Deze benedictijnse religieuze, geboren in 1098 en gestorven in 1179, leidde een gemeenschap, stichtte kloosters, schreef drie grote visionaire werken, componeerde muziek, schreef brieven, predikte en observeerde de natuur. Haar moderne nalatenschap heeft haar bovendien andere identiteiten toegeschreven: herboriste, arts, voorloopster van de ecologie, uitvindster van een «holistische» geneeskunde en zelfs grondlegster van de natuurgeneeskunde. Een deel van deze verbanden berust op haar werkelijke oeuvre; een ander deel projecteert veel recentere categorieën op de 12e eeuw.

Om Hildegard te begrijpen, moeten we haar eigen wereld binnengaan. Ze was geen occultist in de betekenis die dit woord in de 19e eeuw zou krijgen: ze was een christelijke kloosterlinge voor wie Bijbel, liturgie, theologie, kosmologie, geneeskunde en contemplatie van de schepping nog tot dezelfde heilige orde behoorden. Haar visioenen staan niet los van haar werk; ze vormen er een van de diepste bronnen van en geven haar blik op de wereld de lichtgevende intensiteit die haar teksten doordringt.

Juist deze context maakt haar levensweg zo opmerkelijk. Zeer weinig vrouwen uit de 12e eeuw hebben een oeuvre nagelaten dat qua omvang vergelijkbaar is: visionaire traktaten, gezangen, een liturgisch drama, brieven, teksten over natuur en gezondheid, heiligenlevens en zelfs een lexicon met verzonnen woorden. In 2012, bijna negen eeuwen na haar dood, breidde Benedictus XVI haar verering officieel uit tot de universele Kerk en riep hij haar vervolgens uit tot Kerklerares.

Een geboorte in de Rijnlandse adel

Hildegard werd in 1098 geboren in een adellijke familie uit het Rijnland. Volgens de traditie werd ze in Bermersheim geboren, hoewel de details van haar eerste levensjaren minder zeker zijn dan die van haar volwassen leven. Middeleeuwse bronnen stellen haar voor als het tiende kind van haar ouders, Hildebert en Mechthild, een gegeven dat soms symbolisch werd geïnterpreteerd als het offeren van een «tiende» aan God. Historici blijven voorzichtig met dit soort hagiografische reconstructies.

De toekomstige abdis vertelt dat ze al sinds haar jeugd bijzondere visuele ervaringen had. In de teksten waarin ze op haar levensweg terugblikt, beschrijft ze een lichtgevende waarneming die ze in wakende toestand ontving, zonder het bewustzijn te verliezen. Ze benadrukt dat ze niet met haar lichamelijke ogen zag zoals bij een gewone visioenservaring en dat ze niet in extase raakte. Deze manier waarop ze haar ervaringen beschrijft, zou later een essentiële rol spelen in de legitimiteit die ze eraan verleende.

Sinds het begin van de 20e eeuw hebben sommige auteurs haar visioenen willen verklaren als migraine met aura. Historica Katherine Foxhall heeft laten zien hoe kwetsbaar deze retrospectieve lezing blijft. Er is dus geen reden om Hildegardes beelden te reduceren tot een symptoom: in haar eigen teksten worden ze ervaren als een innerlijk licht, ontvangen kennis en een spirituele ervaring van uitzonderlijke kracht.

Jutta van Sponheim en de intrede in Disibodenberg

Op 1 november 1112 treedt Hildegarde, ongeveer veertien jaar oud, officieel toe tot een kleine vrouwelijke gemeenschap die gevestigd is bij het benedictijnenklooster van Disibodenberg. Daar leeft zij onder leiding van Jutta van Sponheim, een adellijke vrouw die voor een teruggetrokken religieus leven had gekozen.

Iconografische bron: My Catholic Life.

Jutta speelt een bepalende rol in de vorming van Hildegarde. De jonge religieuze leert het psalterium, liturgisch lezen en de praktijk van het benedictijnse leven. Haar opleiding lijkt niet op die van een geestelijke die de kathedraalscholen heeft doorlopen; Hildegarde zal bovendien benadrukken dat zij geen uitgebreide wetenschappelijke scholing heeft genoten. Dat betekent niet dat zij ongeletterd is of geen deel uitmaakt van de cultuur van haar tijd. Haar geschriften tonen een aanzienlijke verwerking van de Bijbel, de liturgie en christelijke auteurs, mede geholpen door de geletterde mannen die met haar samenwerken.

De vrouwelijke gemeenschap van Disibodenberg valt dan onder het mannenklooster. Hildegarde is nog geen « abdis » in de volwaardige institutionele betekenis. Na de dood van Jutta in 1136 kiezen de religieuzen haar tot magistra, dat wil zeggen als verantwoordelijke voor hun gemeenschap. Vanuit deze positie zal zij geleidelijk een opmerkelijke autonomie verwerven.

1141, de opdracht om de visioenen op schrift te stellen

Het jaar 1141 vormt het grote keerpunt in haar literaire leven. Hildegarde vertelt dat zij op tweeënveertigjarige leeftijd de opdracht krijgt om op schrift te stellen wat zij al lange tijd ziet en begrijpt. Volgens haar eigen verhaal aarzelt ze, wordt ze ziek en begint ze vervolgens aan de samenstelling van de Scivias.

Ze werkt niet alleen. De monnik Volmar fungeert als haar secretaris, adviseur en Latijnse corrector. Ook Richardis van Stade, een religieuze uit haar gemeenschap aan wie Hildegarde zeer gehecht is, draagt bij aan het werk. Deze samenwerking is belangrijk om de materiële totstandkoming van haar oeuvre te begrijpen: Hildegardes stem staat centraal, maar haar boeken ontstaan in een monastiek atelier waar dictaat, kopiëren, corrigeren en vormgeven meerdere mensen bezighouden.

De Scivias, waarvan de titel kan worden opgevat als « Ken de wegen », wordt rond 1151 voltooid. Het werk omvat zesentwintig visioenen met theologische interpretaties. Schepping, zondeval, incarnatie, Kerk, sacramenten en het einde der tijden worden erin samengebracht in een omvangrijke christelijke structuur.

Richardis van Stade was geen anonieme kopiiste. Ze stamde uit een aristocratische familie en werd tijdens het schrijven van de Scivias een van Hildegards naaste medewerksters. Hun relatie komt met ongebruikelijke kracht naar voren in de bewaard gebleven correspondentie.

Rond 1151 wordt Richardis gekozen om abdis van het klooster van Bassum te worden. Hildegard verzet zich krachtig tegen haar vertrek. Ze schrijft aan de aartsbisschop van Bremen, paus Eugenius III en Richardis’ moeder om de scheiding te proberen te voorkomen. Daarbij verklaart ze dat ze vreest dat deze benoeming eerder door de familierang dan door een werkelijke roeping wordt ingegeven.

De pogingen mislukken. Richardis verlaat Rupertsberg en sterft kort daarna, in 1152. De brief die Hildegard vervolgens aan haar broer Hartwig richt, onthult haar verdriet en biedt een zeldzame inkijk in haar gevoelsleven. De episode laat ook de grenzen van haar macht zien: haar erkende autoriteit als zieneres stelt haar niet in staat kerkelijke benoemingen of de strategieën van adellijke families te controleren.

Voordat ze haar visioenen verspreidt, zoekt Hildegard er erkenning voor. Ze schrijft aan Bernardus van Clairvaux, een van de grote religieuze autoriteiten van zijn tijd. Hij moedigt haar voorzichtig aan.

De beslissende erkenning komt tijdens de synode van Trier in 1147-1148. Fragmenten uit de Scivias worden aan paus Eugenius III voorgelegd. Volgens kerkelijke bronnen leest de paus een deel van de tekst en geeft hij Hildegard toestemming om haar schrijfwerk voort te zetten. Deze goedkeuring verandert haar positie volledig.

Ze is niet langer alleen de leidinggevende van een kleine Rijnlandse gemeenschap. Haar reputatie als christelijke zieneres verspreidt zich in kerkelijke kringen. Correspondenten komen haar om raad vragen, en haar brieven circuleren onder abten, bisschoppen, pausen, vorsten en keizers.

Het vertrek uit Disibodenberg en de stichting van Rupertsberg

Rond 1150 onderneemt Hildegard stappen om haar gemeenschap over te brengen naar Rupertsberg, bij Bingen aan de Rijn. Het besluit stuit op verzet. Het klooster van Disibodenberg zou niet alleen de religieuzen verliezen, maar ook een deel van het prestige en de middelen die met hun aanwezigheid verbonden waren.

Hildegard verdedigt haar plan desondanks en krijgt uiteindelijk toestemming voor de verhuizing. Het nieuwe klooster geeft haar een veel grotere institutionele autonomie. In Rupertsberg komt het grootste deel van haar schrijfwerk, muziek, correspondentie en bestuur tot ontwikkeling.

In tegenstelling tot het romantische beeld van een plek die van de wereld is afgezonderd, ligt Rupertsberg in een actief netwerk van rivierverkeer en religieuze en politieke contacten. Er komen bezoekers langs, er vertrekken brieven en er worden manuscripten geproduceerd en gekopieerd. De abdij wordt een vrouwelijk intellectueel centrum, waarvan de productie deels dankzij haar kopiisten bewaard blijft.

Iconografische bron: Romantischer Rhein.

In 1165 verwerft Hildegard een voormalige augustijnse instelling in Eibingen, aan de andere oever van de Rijn. Daar vestigt ze een tweede gemeenschap van religieuzen, terwijl ze voornamelijk in Rupertsberg blijft wonen.

Deze stichting toont aan dat zij niet slechts een schrijfster was die zich in studie opsloot. Ze beheert goederen, leidt gemeenschappen, onderhandelt met kerkelijke instellingen en neemt materiële beslissingen. Haar religieuze reputatie berust dus ook op concrete ervaring met het bestuur van een kloostergemeenschap.

De Scivias en de visionaire afbeeldingen

De miniaturen die met de Scivias worden geassocieerd, behoren tegenwoordig tot de gemakkelijkst herkenbare middeleeuwse afbeeldingen. Vuurcirkels, symbolische architectuur, kosmische figuren en lichtende vormen zijn in talloze aan Hildegard gewijde werken gereproduceerd.

Toch moet een veelvoorkomende simplificatie worden vermeden: niets maakt het mogelijk te beweren dat Hildegard elk van deze miniaturen persoonlijk heeft geschilderd. Onderzoek naar het handschrift van Rupertsberg wijst er daarentegen op dat zij waarschijnlijk een directe rol speelde in de vormgeving ervan en in hun pedagogische functie. De afbeeldingen zijn geen loutere versieringen; ze dienen om de theologische inhoud van de tekst te ordenen en toe te lichten.

Iconografische bron: Le Pèlerin.

Deze precisering is belangrijk, omdat de afbeeldingen later een bijna onafhankelijk bestaan van de tekst zijn gaan leiden. Tegenwoordig worden ze gebruikt om de kosmologie, vrouwelijke spiritualiteit of middeleeuwse esoterie te illustreren, terwijl ze in de eerste plaats deel uitmaken van een werk over de christelijke theologie.

De Scivias is slechts het eerste deel van een veel omvangrijker geheel. Hildegard stelt vervolgens de Liber vitae meritorum, het Boek van de verdiensten van het leven, samen, en daarna de Liber divinorum operum, het Boek van de goddelijke werken.

Deze drie werken vormen een samenhangend theologisch geheel. Het eerste beschrijft de heilsgeschiedenis en de organisatie van het christelijke geloof. Het tweede brengt de deugden en de ondeugden ten tonele in een morele beschouwing. Het derde ontvouwt een kosmologische visie op de schepping en de plaats van de mens in de wereld.

De huidige belangstelling voor Hildegards kosmische figuren leidt er soms toe dat haar schema's worden losgemaakt van de rest van haar werk. Haar universum is echter geen zelfstandige verhandeling over astrologie of kosmische magie. De overeenkomsten tussen de kosmos, het menselijk lichaam en de wereldorde dienen een scheppingstheologie.

Het Latijnse woord viriditas keert bij Hildegard regelmatig terug. Letterlijk betekent het groenheid, plantaardige kracht of de toestand van wat groen wordt. In haar geschriften wordt de term ook een beeld voor vruchtbaarheid, vitaliteit en deelname aan Gods scheppende werk.

De moderne receptie heeft er herhaaldelijk een soort universele subtiele energie van gemaakt, vergelijkbaar met concepten uit tradities die historisch geen verband houden met het middeleeuwse christendom. Deze gelijkstelling is anachronistisch.

Onderzoek naar haar prediking laat zien dat viriditas ingebed is in een Bijbelse en patristische taal. Hildegard werkt met de tegenstelling tussen groenheid en verdorring om te spreken over geestelijk leven, vruchtbaarheid, zonde en herstel. Ze ontwikkelt deze woordenschat met grote originaliteit, maar beschrijft geen meetbare therapeutische energie of een occult beginsel dat losstaat van haar theologie.

Een uitzonderlijke componiste uit de middeleeuwen

Hildegard laat een opmerkelijk omvangrijk muzikaal corpus na. Haar gezangen zijn samengebracht onder de titel Symphonia armoniae celestium revelationum. Antifonen, responsoria, hymnen en sequensen zijn bestemd voor de liturgie of de devotie van haar gemeenschappen.

Haar muziek onderscheidt zich door zeer uitgewerkte melodische lijnen en een vocaal bereik die een andere indruk kunnen wekken dan het meer vertrouwde monodische liturgische gezang. Deze kenmerken hebben in belangrijke mate bijgedragen aan haar muzikale herontdekking in de 20e en 21e eeuw.

Het zou echter misleidend zijn om Hildegard in moderne zin als een onafhankelijke componiste voor te stellen. Haar muziek is onlosmakelijk verbonden met het kloosterleven, de liturgie, de heiligenkalender en haar theologie. Ze schrijft voor religieuze stemmen en voor gemeenschappen die dagelijks in gezang leven.

Het Ordo Virtutum, voltooid rond 1152, neemt een bijzondere plaats in. In dit in het Latijn gezongen drama spelen de Ziel, de Deugden en de Duivel een rol. De Deugden proberen een door de wereld verleidde ziel terug te winnen, terwijl de Duivel het enige personage is dat niet zingt: hij schreeuwt of spreekt, omdat hem muzikale harmonie wordt ontzegd.

Het werk wordt soms gepresenteerd als de 'eerste opera' uit de geschiedenis. De vergelijking is verleidelijk maar anachronistisch, aangezien de opera pas enkele eeuwen later in een geheel andere context ontstaat. Het is nauwkeuriger om te spreken van een gezongen moreel en liturgisch drama, ontworpen voor de vrouwelijke benedictijnse omgeving van Rupertsberg.

Recent onderzoek laat zien hoe diep de Ordo Virtutum geworteld is in de benedictijnse regel, de consecratie van maagden en de processiepraktijken van het klooster. De artistieke eigenheid ervan mag haar dus niet losmaken van haar monastieke kader.

Physica en Causae et curae

De hedendaagse bekendheid van Hildegard berust grotendeels op twee werken die verband houden met de natuur en de geneeskunde: de Physica en de Causae et curae. Hun handschriftengeschiedenis is complex en hun moderne titels komen niet noodzakelijk overeen met de titels die Hildegard er zelf aan zou hebben gegeven.

De Physica presenteert zich als een omvangrijke encyclopedie van planten, bomen, dieren, stenen, vissen, vogels en andere elementen van de natuurlijke wereld. Ze beschrijft hun eigenschappen en talrijke therapeutische toepassingen. De Causae et curae richten zich meer op het lichaam, ziekte, de humoren, seksualiteit, voortplanting en remedies.

Deze teksten zijn geen moderne medische handboeken. Ze combineren kennis die is overgeleverd uit de Grieks-Romeinse geneeskunde, verzorgingstradities, middeleeuwse farmacologie, observatie en een christelijke visie op de mens. De wetenschapshistorica Faith Wallis benadrukt dat hun reputatie als medische teksten deels na de dood van Hildegard is ontstaan en dat de handschriften in haar omgeving zijn samengesteld en bewerkt.

Het is dus mogelijk om hierin de geschiedenis van de middeleeuwse geneeskunde en de materia medica te bestuderen, maar niet om elk middel automatisch om te zetten in een therapeutische aanbeveling voor vandaag. Voor planten en hun historische toepassingen biedt ons Botanisch grimoire de mogelijkheid om de aan planten toegeschreven tradities afzonderlijk te verkennen, zonder oude documentatie en medisch advies met elkaar te verwarren.

Nee. Deze bewering, die veel voorkomt op welzijnswebsites en in sommige populaire uitgaven, projecteert een moderne discipline op een schrijfster uit de 12e eeuw. Het woord natuurgeneeskunde en de bewegingen die ermee verbonden zijn, ontstonden in veel latere contexten. Hildegard stelt nooit een systeem voor dat zo wordt genoemd. Zij benadert gezondheid volgens de kaders van haar tijd: de humorenleer, voeding, de eigenschappen van planten, aderlatingen, levensomstandigheden, de verhouding tussen lichaam en ziel en de christelijke orde van de schepping.

De « geneeskunde van Hildegard » die tegenwoordig bekend is, is op zichzelf een constructie uit de 20e eeuw. De Oostenrijkse arts Gottfried Hertzka en vervolgens Wighard Strehlow selecteerden en herinterpreteerden elementen uit middeleeuwse teksten om een hedendaagse therapeutische methode te vormen. Een studie over deze receptie vermeldt uitdrukkelijk dat de term en het systeem van « Hildegard-Medizin » niet in de oorspronkelijke geschriften voorkomen.

Dit onderscheid doet niets af aan het historische belang van de Physica. Het voorkomt alleen dat een middeleeuwse compilatie van natuurlijke en medische kennis wordt omgevormd tot een voor de 21e eeuw gevalideerd gezondheidsprogramma.

Hildegard wordt regelmatig voorgesteld als «de uitvindster van bier met hop» of als de vrouw die kloosters zou hebben geleerd bier te brouwen. Deze beweringen komen niet overeen met de historische gegevens.

Het gebruik van hop bij het brouwen is in Europa al vóór haar geboorte aangetoond. Geschreven bronnen brengen het al enkele eeuwen eerder in verband met brouwactiviteiten, en ook de archeologie levert oude aanwijzingen.

De Physica blijft niettemin een opmerkelijk getuigenis. Hildegard noteert daarin dat de bitterheid van hop het bederf van bepaalde dranken kan afremmen. Ze kende dus de conserverende werking ervan. Deze observatie maakt wel degelijk deel uit van haar werk en verdient het behouden te blijven, maar ze maakt haar niet tot de uitvindster van gehopt bier.

De moderne populariteit van deze legende zegt veel over haar nalatenschap: elke tijd heeft de neiging een Hildegard te reconstrueren die aansluit bij zijn eigen interesses, of het nu gaat om natuurlijke geneeswijzen, ecologie, koken of ambachtelijk bierbrouwen.

De Lingua ignota en de Litterae ignotae

Tot haar meest verbazingwekkende werken behoort de Lingua ignota, de «onbekende taal». Het bewaard gebleven document bevat iets meer dan duizend verzonnen woorden, voorzien van vertalingen of glossen in het Latijn en Duits. Hildegard gebruikt ook een alfabet met tekens die Litterae ignotae worden genoemd.

Het is gebruikelijk haar voor te stellen als de uitvindster van Europa's eerste geconstrueerde taal. Die formulering vereist enige nuance. We beschikken niet over een volledige taal die vergelijkbaar is met het Esperanto, met een zelfstandige grammatica en lange teksten. Wat is overgeleverd, is vooral een georganiseerd glossarium, aangevuld met enkele gebruiken van verzonnen woorden in Latijnse passages.

Het precieze doel van dit lexicon blijft onderwerp van discussie. Een monastiek geheim, een intellectuele oefening, een symbolische taal, de bevestiging van een geïnspireerde autoriteit: er zijn verschillende interpretaties voorgesteld. Het onderzoek van Sarah Higley en andere specialisten laat vooral zien dat we de Lingua ignota moeten begrijpen binnen de middeleeuwse geschiedenis van glossaria, de heilige taal en lexicale uitvinding. Toch is dit voor de 12e eeuw een uiterst zeldzame creatie en getuigt zij van Hildegards buitengewone intellectuele reikwijdte.

Een correspondentie die Europa doorkruist

Bijna vierhonderd brieven worden aan het Hildegardiaanse corpus toegeschreven. Ze zijn gericht aan geestelijken, gemeenschappen, bisschoppen, pausen, leken en vorsten. Deze correspondentie mag niet worden gelezen als een verzameling privégesprekken in de moderne betekenis. Sommige brieven zijn gekopieerd, geordend of bewerkt om collecties samen te stellen die bedoeld waren om het gezag van de abdis te bewaren. Toch blijven ze een belangrijke bron om de omvang van haar netwerk te meten.

Hildegard aarzelt niet om de machtigen terecht te wijzen. Ze schrijft aan keizer Frederik Barbarossa en bekritiseert bepaalde politieke of kerkelijke keuzes. Haar status als vrouw verhindert haar niet om aanspraak te maken op een profetische stem, juist omdat ze die stem niet presenteert als de uitdrukking van persoonlijk gezag, maar als een van God ontvangen opdracht.

Vanaf haar volwassenheid onderneemt Hildegard verschillende predikingsreizen in het Rijnland en daarbuiten. Ze treedt op in Mainz, Trier, Keulen en andere steden of religieuze gemeenschappen.

Deze rol is opmerkelijk in een wereld waarin institutionele openbare prediking grotendeels een mannenzaak blijft. Hildegard omzeilt deze beperking door haar status als erkende profetes en door het gezag dat haar visioenen haar verlenen.

Haar preken roepen op tot een morele hervorming van de geestelijkheid, hekelen corruptie en herinneren gemeenschappen aan hun religieuze plichten. Ze verzet zich ook tegen bewegingen die ze als ketters beschouwt. Haar vrijheid van spreken plaatst haar niet buiten de Kerk: ze oefent die uit in het hart van het christendom van haar tijd, dat ze vanuit het gezag dat ze aan haar visioenen toeschrijft, tot de orde wil roepen, zuiveren en hervormen.

Een onafhankelijke vrouw, maar geen moderne feministe

Hildegard oefent voor een middeleeuwse vrouw een uitzonderlijk gezag uit. Ze leidt haar eigen gemeenschappen, schrijft aan vorsten, preekt, componeert, onderwijst en onderhandelt met abten en bisschoppen. Deze positie verklaart waarom ze een belangrijke figuur in de geschiedenis van vrouwen is geworden.

Toch zou het anachronistisch zijn om haar rechtstreeks de categorieën van het hedendaagse feminisme toe te schrijven. Ze eist geen institutionele gelijkheid van de seksen in de moderne betekenis en aanvaardt verschillende kerkelijke kaders van haar tijd, waaronder de uitsluiting van vrouwen van het priesterschap.

Haar strategie van gezag berust zelfs vaak op het benadrukken van haar zwakte. Ze presenteert zich als een weinig ontwikkelde vrouw aan wie God opdraagt te spreken. Deze taal van nederigheid stelt haar in staat zeer krachtige woorden te verkondigen zonder te beweren dat ze haar gezag aan haar persoonlijke rang ontleent.

Dat neemt niet weg dat haar werk een vrouw laat zien die in staat was een aanzienlijke intellectuele en religieuze ruimte op te bouwen binnen een door mannen gedomineerd systeem. Het is deze historische werkelijkheid, en niet een moderne politieke identiteit die op haar wordt geprojecteerd, die haar levensloop zijn volledige kracht geeft.

Het succes van haar kosmische diagrammen, haar teksten over stenen en planten en haar Lingua ignota heeft haar opname in esoterische bloemlezingen bevorderd. Deze verbinding kan interessant zijn om haar receptie te bestuderen, maar wordt misleidend wanneer ze dient om haar historische identiteit te definiëren.

Het woord « occultisme » duidt op een geheel van stromingen dat zich veel later heeft gevormd. Hildegard beoefent noch de ceremoniële magie van de renaissance, noch het moderne hermetisme, noch het occultisme van de 19e eeuw. Evenmin probeert ze een religie te stichten die losstaat van het christendom.

Haar stenen, planten, visioenen en kosmologische overeenkomsten behoren tot een middeleeuwse christelijke opvatting waarin de natuur een leesbare en geordende goddelijke schepping is. De grenzen tussen theologie, natuurfilosofie en geneeskunde komen nog niet overeen met de huidige disciplinaire categorieën.

Haar plaats in een geschiedenis van het esoterisme moet dus worden verklaard: Hildegard is belangrijk vanwege de manier waarop latere eeuwen haar beelden, kosmologie en geneeskunde opnieuw hebben gebruikt, maar ze moet in de eerste plaats worden begrepen als een benedictines uit de 12e eeuw.

Aan het einde van haar leven krijgt Hildegard te maken met een ernstig conflict met de plaatselijke kerkelijke autoriteiten. Een geëxcommuniceerde man was op de begraafplaats van Rupertsberg begraven. De verantwoordelijken van het bisdom eisen dat zijn lichaam wordt verwijderd. Hildegard weigert en verklaart dat hij zich vóór zijn dood met de Kerk had verzoend.

De gemeenschap wordt vervolgens onder een liturgisch verbod geplaatst, waardoor zang en openbare vieringen worden beperkt. Voor Hildegard, wier hele denken muziek een centrale functie geeft in de lofprijzing van God, is de sanctie bijzonder ernstig.

Ze schrijft om haar beslissing te verdedigen en ontwikkelt een ware theologie van de muziek. Het verbod wordt uiteindelijk opgeheven. De episode laat een bejaarde Hildegard zien die nog steeds in staat is zich tegen mannelijke autoriteiten te verzetten wanneer haar religieuze geweten dat vereist.

Dood en verering

Hildegard sterft op 17 september 1179 in het klooster van Rupertsberg. Haar reputatie als heilige heeft zich tijdens haar leven al sterk ontwikkeld. In de middeleeuwen worden er canonisatieprocedures gestart, maar die worden niet voltooid volgens de juridische vormen die later gangbaar zouden worden. Haar verering blijft niettemin eeuwenlang bestaan, vooral in de Germaanse gebieden en binnen de benedictijnenorde.

Iconografische bron: Abdij Sainte-Hildegarde van Eibingen.

Op 10 mei 2012 verrichtte Benedictus XVI een gelijkwaardige heiligverklaring: in plaats van een nieuwe klassieke heiligverklaringsplechtigheid breidde de paus officieel de verering van iemand die al zeer lang als heilige werd vereerd uit tot de hele Kerk en schreef hij haar in de catalogus van de heiligen in.

Op 7 oktober 2012 riep hij Hildegard vervolgens uit tot Kerklerares van de universele Kerk. Deze onderscheiding berust niet op haar geneeskunde of haar natuurhistorische werken, maar op het erkende belang van haar theologische onderricht.

Hildegards huidige bekendheid is veel recenter dan men zou kunnen denken. Haar werken circuleerden in de middeleeuwen, waarna een deel van haar oeuvre minder zichtbaar werd. Vanaf de 20e eeuw explodeerde de academische, muzikale en spirituele belangstelling.

Haar gezangen worden opgenomen, haar verluchtingen gereproduceerd, haar medische teksten vertaald en haar figuur wordt omarmd door zeer uiteenlopende kringen: vrouwengeschiedenis, oude muziek, alternatieve geneeskunde, spirituele ecologie, christendom, populaire cultuur en hedendaagse esoterie.

Deze herontdekking had een paradoxaal effect. Ze maakte het mogelijk een belangrijke middeleeuwse auteur terug te vinden, maar bracht ook imaginaire Hildegards voort: « eerste natuurgenezeres », « uitvindster van het bier », « energetisch genezeres », « feministe avant la lettre » of bezitster van therapeutische geheimen die rechtstreeks door God waren geopenbaard.

Historisch onderzoek verarmt haar portret niet door deze beelden te corrigeren. Integendeel, de ware Hildegard is veel rijker: kloosterlijk bestuurder, theologe, visionaire, componiste, observator van de natuur en auteur die een van de omvangrijkste vrouwelijke oeuvres van de middeleeuwen kon voortbrengen.

Bronnen en oriëntatiepunten

De nuttigste academische synthese van dit moment is The Cambridge Companion to Hildegard of Bingen, onder redactie van Jennifer Bain en in 2021 uitgegeven door Cambridge University Press. Het werk brengt deskundigen samen op het gebied van haar geschiedenis, theologie, muziek, manuscripten en geneeskunde. Het hoofdstuk van Michael Embach over haar leven stelt de chronologie vast aan de hand van de belangrijkste biografische bronnen en benadrukt de hiaten die blijven bestaan. Het werk wordt gepresenteerd op Cambridge Core.

Voor de medische teksten is het hoofdstuk van Faith Wallis, « Hildegard of Bingen: Illness and Healing », in hetzelfde boek bijzonder belangrijk. Het laat zien dat de Physica en de Causae et curae moeten worden geplaatst binnen de geneeskunde van de 12e eeuw en hun handschriftelijke geschiedenis, en niet moeten worden gelezen als handleidingen van een hedendaags therapeutisch systeem. De beschrijving is beschikbaar via Cambridge Core.

Het onderscheid tussen middeleeuwse teksten en de moderne « geneeskunde van Hildegard » wordt eveneens gedocumenteerd in de studie « Traditional European Medicine—After all, is Hildegard von Bingen really right? », waarin wordt herinnerd aan het feit dat dit moderne systeem in de 20e eeuw werd ontwikkeld op basis van het werk van Gottfried Hertzka en Wighard Strehlow. De referentie is toegankelijk via ScienceDirect.

Wat haar visioenen en de retrospectieve diagnoses van migraine betreft, beschrijft het artikel van Katherine Foxhall, « Making Modern Migraine Medieval », gepubliceerd in Medical History, het ontstaan en de verspreiding van deze interpretatie in de 20e eeuw. Het is raadpleegbaar via Cambridge Core.

De Lingua ignota is het onderwerp geweest van een specifieke studie van Sarah L. Higley, Hildegard of Bingen’s Unknown Language: An Edition, Translation, and Discussion. Het werk geeft een editie van de ongeveer duizend overgeleverde woorden, onderzoekt ze en plaatst ze in de geschiedenis van de middeleeuwse taaluitvinding. De presentatie van het boek is beschikbaar bij Springer.

Ten slotte wordt Hildegards kerkelijke status in 2012 rechtstreeks door de Heilige Stoel gedocumenteerd. Benedictus XVI breidde haar verering op 10 mei 2012 via een gelijkwaardige heiligverklaring uit tot de universele Kerk en riep haar vervolgens op 7 oktober uit tot Kerklerares. De apostolische brief van 7 oktober 2012 schetst haar levensloop en motiveert deze erkenning.