Litha, het sabbat van de zomersolstitium

De junizon bereikt haar hoogtepunt tijdens de zomerzonnewende, en daarmee komt Litha, een van de grote jaarfeesten van de heidense traditie. Litha - door Engelstaligen ook wel Midsummer genoemd - viert de langste dag van het jaar, het moment waarop het licht zegeviert voordat het aan zijn langzame neergang richting de winter begint. Al zeer lang wordt het midden van de zomer begroet als een gezegende periode van vitaliteit en overvloed. Veel beschavingen zagen hierin een scharniermoment in de natuurlijke cyclus, geschikt voor spirituele vieringen en voor de verbinding tussen de mens en de natuur. Een kennismaking.

1. Oorsprong en historisch erfgoed van de zomerzonnewende

Lang voordat het Litha-sabbat deel uitmaakte van het wicca-Jaarwiel, was de zomerzonnewende in veel culturen aanleiding tot feestelijkheden. De oude Noord-Europese volkeren markeerden het midden van de zomer met rituele vuren en nachtwaken tot aan de dageraad. Dichter bij ons, hier in Bretagne, ontstaken de Kelten vanaf zonsondergang op de vooravond van de zonnewende grote vreugdevuren, die zij tot de avond erna lieten branden. Rond deze brandstapels werd gedanst en gezamenlijk gezongen. Men danste in een kring en sprong over de brandende vlammen als ritueel van zuivering en moed, omdat deze heilige vuren kwade geesten verdreven en de oogsten en kudden beschermden. In andere streken droeg men brandende fakkels rond de velden en het vee om ongeluk af te weren.

De Europese tradities staan vol gebruiken rond Sint-Jan (24 juni), een christelijk feest dat is afgestemd op de periode van de zonnewende. Ondanks de kerstening blijft de voorouderlijke geest van de viering voortbestaan in de beroemde Sint-Jansvuren die in dit seizoen overal in Europa worden aangestoken. Dit syncretisme getuigt van het belang dat de zomerzonnewende altijd heeft gehad voor plattelandsgemeenschappen: het was niet alleen het teken van de zon op haar hoogtepunt, maar ook een oriëntatiepunt voor de agrarische en sociale kalender. In sommige legendes wordt verteld dat de Zon op deze dag even stilstaat om met de Maan te trouwen, een poëtisch beeld van de vereniging van het mannelijke van de zon en het vrouwelijke van de maan in het hart van de zomer. Twee tegengestelde symbolen - water en vuur - worden bovendien bijzonder sterk met deze datum verbonden. Aan de ene kant laaiden de zonnewendevuren op de heuvels om het licht te vieren en schadelijke krachten te verdrijven; aan de andere kant werden bronnen en ochtenddauw begiftigd met magische eigenschappen. In sommige plattelandsgebieden worden bij zonsopgang tijdens de zonnewende geneeskrachtige kruiden geplukt die met dauw bedekt zijn. Vervolgens gebruikt men ze om kruidenwater te bereiden waarmee het gezicht en de handen worden gewassen, om gezondheid en bescherming voor het komende jaar te verkrijgen.

Ook de naam « Litha » verdient een historische vermelding. Deze term zou afkomstig zijn uit het Oudengels en werd genoemd door de kroniekschrijver Beda de Eerbiedwaardige (een monnik wiens opdracht het was de christelijke vieringen te creëren) om de zomermaanden rond de zonnewende aan te duiden. Volgens sommige interpretaties zou Līða « zacht » of « bevaarbaar » betekenen, als verwijzing naar de milde bries en kalme zeeën van het mooie seizoen.

2. Praktijken en vieringen van Litha

In het hart van Litha staat de hulde aan de zegevierende zon. Overal is vuur het belangrijkste element van dit feest. Bij het vallen van de avond tijdens de zonnewende ziet men vreugdevuren oprijzen, een echo van de oude brandstapels die de kortste nacht van het jaar verlichtten. Dansen rond de vlammen onder de met sterren bezaaide zomerhemel houdt de aanwezigheid van de dagster in stand, alsof men haar bedankt voor haar vrijgevigheid en haar onverbiddelijke gang naar de winter enigszins wil tegenhouden. De warmte van het vuur brengt de gemeenschap samen in een sfeer van vreugdevol delen. Liederen, muziek en verhalen begeleiden deze zonnewendenachten. Zelfs wanneer het weer wisselvallig is, volstaat de flakkerende vlam van een kaars op het altaar om de zon te vertegenwoordigen en aan haar weldadige kracht te herinneren.

Litha is ook een uitgelezen moment om verbinding te maken met de natuur op haar hoogtepunt. Eind juni is de aarde groen en overvloedig: tuinen lopen over van de bloemen, velden golven van groen graan, bomen zijn bedekt met dikke bladeren en beginnende vruchten. Volgens de heksentraditie bezitten kruiden die bij zonsopgang tijdens de zonnewende worden geplukt een versterkte werking. Bij de opkomst van de Lithazon gaat men daarom op pad om wilde en geneeskrachtige planten te verzamelen, nog bedekt met dauwdruppels, om er magische voorraden van te maken. Sint-janskruid, bijvoet, vlier, tijm, kamille, ijzerhard... al deze Sint-Janskruiden worden traditioneel op dit moment verzameld en te drogen gelegd, zodat ze later kunnen dienen in drankjes, kruidentheeën of beschermingszakjes. Ook worden boeketten van zomerbloemen gemaakt om het huis en het altaar te versieren, als symbool van de vergankelijke schoonheid van de bloeiende zomer. Deze praktijk van het heilig verzamelen gaat ver terug in de tijd: in Wales werd de dag van de zonnewende vroeger Gathering Day genoemd, de « dag van het verzamelen », ter ere van deze rituele oogsten van heilzame kruiden.

De nacht van Litha is ook doordrenkt van een betoverde sfeer: de grens tussen de zichtbare en onzichtbare werelden wordt rond de zonnewenden steeds dunner. Net als Samhain in de herfst is de zomerzonnewende een geschikt moment om de aanwezigheid van natuurgeesten en het Feeënvolk te voelen. Vroeger vertelde men dat feeën aan de vooravond van Sint-Jan in open plekken in het bos naar buiten kwamen om te dansen; daarom was het gebruikelijk om melk, honing of bloemen als offergaven voor de aardgeesten achter te laten. Ook waarzeggerij wordt met Litha geassocieerd. Men kan bij het Lithavuur gaan zitten en de dansende vlammen aandachtig bekijken om visioenen of ingevingen over de komende maanden te ontvangen - een vorm van natuurlijke pyromantie. In Cornwall observeerde men tot in de 18e eeuw zelfs het aantal en de vorm van de verre brandstapels op de heuvels tijdens de nacht van de zonnewende, om daarin voortekenen voor de toekomst te lezen. Litha nodigt ons zo uit onze geest wijd open te stellen voor de tekens en subtiele energieën die ons in het hart van de zomer omringen.

Rond de zomerzonnewende bloeien ook bepaalde tradities rond liefde en verbondenheid op. In de Wicca is het gebruikelijk dat stellen die in het voorjaar tijdens Beltane een handfasting hebben ondergaan (symbolisch met elkaar zijn verbonden), na « een jaar en een dag » Litha aangrijpen om hun geloften officieel te maken of te vernieuwen. Het midden van het jaar verschijnt dan als een gunstig moment om verbintenissen en vruchtbaarheid te vieren onder het oog van de zon. In het algemeen zijn de thema's van het heilige huwelijk en vruchtbaarheid overal aanwezig bij Litha. Moeder Aarde is in dit stadium vruchtbaar en draagt leven - de dieren hebben in het voorjaar jongen gekregen, de vruchten vormen zich en de oogsten naderen - en deze vitaliteit weerspiegelt zich in de rituelen. Litha verheerlijkt zo de vereniging van het menselijke en het natuurlijke, van het mannelijke en het vrouwelijke, in een groot elan van leven.

Ten slotte is dit ook een geschikte periode voor spirituele bescherming. Talismannen van planten die in de dagen voorafgaand aan Litha zijn gemaakt, worden gewijd door ze boven het Sint-Jansvuur te houden. De rook zuivert en laadt het amulet op, waarna het op het lichaam of in huis kan worden bewaard om de rest van het jaar negatieve energieën af te weren.

3. Symbolen, correspondenties en betekenissen van Litha

Litha is rijk aan krachtige symbolen die zowel de zintuigen als de ziel aanspreken. Het eerste is uiteraard de zon zelf, op het hoogtepunt van haar straling. De dagster doordrenkt het hele feest met haar aanwezigheid: ter ere van haar branden de vuren, overheersen warme kleuren en bloeien seizoensbloemen. Haar licht staat voor leven - men viert het uit dankbaarheid voor de komende oogsten en begroet het omdat het vanaf de volgende dag zal beginnen af te nemen. Het element dat traditioneel met Litha wordt geassocieerd, is natuurlijk het Vuur, beginsel van licht, warmte en transformatie. Elke vlam die op die dag wordt aangestoken, van de kleinste kaars tot het grootste vuur, is een microkosmos van de zon die men symbolisch in het centrum van het ritueel plaatst. Vuur zuivert, beschermt en revitaliseert, net zoals de zonnestralen de aarde voeden en de duisternis verdrijven.

Het palet van de Lithakleuren weerspiegelt de dualiteit van het seizoen: het omvat het goudgeel, oranje en rood van de sintels en de gloeiende zon, maar ook het intense groen van de bossen in hartje zomer en het blauw van de heldere hemel of de zomerse oceaan. Door het altaar of de haard met deze kleuren te versieren, versterkt men de harmonie met de energie van het sabbat. Groene tafelkleden, gouden linten en gele of felrode kaarsen sieren de viering. Ook nemen bloemen en planten een ereplaats in binnen de correspondenties van Litha. De eik, de koninklijke boom van de zomer, is een belangrijk embleem - hij symboliseert kracht en levensduur, en aan hem denkt men bij de legende van de Eikenkoning die heerst over het groeiende deel van het jaar. Men hangt graag eikenbladeren op of legt ze op het altaar als teken van zonne-energie. Het Sint-janskruid, een kleine heldergele bloem die de bijnaam kruid van Sint-Jan draagt, is een plant die vrijwel onlosmakelijk met de zomerzonnewende verbonden is: men gelooft dat ze duisternis en demonen verdrijft, en traditioneel wordt ze bij Litha verzameld vanwege haar beschermende en geneeskrachtige eigenschappen. Andere planten die met dit seizoen worden geassocieerd zijn bijvoet (een plant van helderziendheid waarvan een krans die men tijdens de Lithanacht op het hoofd draagt visioenen zou bevorderen), de heilige maretak, die volgens sommige verhalen door druïden tijdens de zonnewenden moest worden geplukt, en ook hop en vlier, die rijp worden. Wilde bloemen in levendige kleuren - rode klaprozen, witte margrieten en zonnebloemen die naar de zon gericht zijn - brengen hun eenvoudige schoonheid naar de Lithaaltaartjes. Men vlecht kransen van seizoensbloemen en bebladerde twijgen om op het hoofd te dragen of als offer aan de natuur neer te leggen, als teken van vreugde. Elke plant brengt een energie mee: de roos verwijst naar liefde en vriendschap die in de zomer wordt gedeeld, lavendel zuivert en kalmeert, de witte lelie belichaamt het spirituele licht in het midden van het jaar, enzovoort.

Wat stenen en kristallen betreft, omvatten de correspondenties van Litha alles wat doet denken aan de glans van de zon of het groen van de aarde. Oude druïdische tradities verbinden edelstenen zoals barnsteen, geeloranje citrien, tijgeroog, diamant en de groene smaragd, symbool van de voedende aardgodin, met Litha. Jade, groene aventurijn en zonnekwarts worden in sommige grimoires eveneens genoemd om de energie van deze periode op te vangen. Door deze stenen op het altaar te leggen of ze tijdens de zonnewende als talisman te dragen, kan men zich afstemmen op de seizoensgebonden trillingen: moed, levensvreugde, voorspoed en stralende liefde.

Op mythologisch en theologisch vlak is Litha een moment van dynamisch evenwicht tussen complementaire krachten. Het is het hoogtepunt van de heerschappij van de zonnegod, voorgesteld als een Koning of een Gehoornde, tegenover de aardgodin, die de voortdurende vruchtbaarheid van de cyclus belichaamt. Tijdens het Litha-sabbat wordt de Moedergodin traditioneel zwanger afgebeeld, omdat zij het goddelijke kind draagt dat tijdens de volgende winterzonnewende (bij Yule) geboren zal worden. De God, haar zonneconsort, bevindt zich op het hoogtepunt van zijn kracht en symboliseert de zon die hoog aan de zomerhemel staat. Deze heilige vereniging van de goddelijke Moeder en Vader schenkt de natuur haar huidige uitbundigheid - de zwangerschap staat centraal met het oog op de toekomstige, voorspoedig aangekondigde oogsten en roept de aarde op, vol leven en beloften in het midden van het jaar. Toch schuilt in het hoogtepunt van deze glorie al de kiem van verandering: de zonnegod weet dat hij nu aan kracht zal verliezen naarmate de dagen korter worden. Dit vinden we terug in de Keltische mythe van de Eikenkoning en de Hulstkoning, die heidense tradities dierbaar is. De Eikenkoning, welwillende heerser over de opgaande helft van het jaar, zegeviert bij Litha - maar vanaf deze dag begint hij zijn aftocht en draagt hij geleidelijk zijn macht over aan zijn tegenhanger, de Hulstkoning, die tot Yule over de neergaande helft zal regeren. Litha markeert zo de machtsoverdracht tussen deze twee symbolische koningen: de ene zal afnemen terwijl de andere zal groeien. Het is een kantelmoment, een omslagpunt in de kosmische cyclus.

Litha is het sabbat van overvloed, licht en dankbaarheid, maar ook van bewustzijn van de cycli. Men viert er de vrijgevigheid van de aarde en de zon - men dankt de zon voor de warmte, groei en vruchtbaarheid die zij sinds de lente heeft gebracht. De bijenkorven zijn gevuld met honing, fruitbomen beginnen onder het rijpende fruit door te buigen, de graanvelden zijn groen geworden en de belofte van de oogst tekent zich af. Deze zomerse overvloed verheugt het hart: het is tijd om van het leven te genieten, buiten feest te vieren en zich verbonden te voelen met de natuur in haar volle bloei. Tegelijkertijd leert Litha nederigheid tegenover de grote natuurlijke orde, want zodra de zon haar hoogtepunt bereikt, begint zij zich terug te trekken. Het Jaarwiel draait onverbiddelijk - na expansie volgt inkrimping, na toenemend licht komt groeiende schaduw. De vierders van Litha weten dit maar al te goed. In plaats van het als een droevig noodlot te zien, nemen zij dit ritme op als een diepe wijsheid: elk hoogtepunt draagt de kiem van verandering in zich, en deze overgang aanvaarden maakt deel uit van de viering. Litha biedt daarom een dubbele spirituele lezing. Enerzijds is het een feest van vreugde, menselijke warmte en directe verbinding met de eenvoudige genoegens van de materiële wereld (de zon op de huid, overvloedig eten, gedeelde liefde). Anderzijds is het een overgangsritueel naar de komende introspectie, een zachte voorbereiding op de geleidelijke afdaling naar het donkere deel van het jaar, waarin men zal oogsten en vervolgens tot bezinning zal komen.

Door deze zomerzonnewende ten volle te beleven, proberen heidenen de energie van het moment op te vangen en in zich te dragen als een voorraad innerlijk licht. Litha nodigt uit om van binnenuit te stralen, in harmonie met de zon aan de hemel. Het is een geschikt moment voor meditaties of dankgebeden overdag tijdens de zonnewende, waarbij men gebruikmaakt van het zonne-middaguur (wanneer de zon het hoogst staat) om vitaliteit op te doen en zich de zegeningen sinds het begin van het jaar te herinneren. Het is een manier om even stil te staan in de maalstroom van het leven, de afgelegde weg te waarderen en zich voor te bereiden om de tweede helft van het jaar met kracht en helderheid te beginnen.

Zo is Litha een rijk en compleet sabbat, waarin het lichamelijke en het spirituele, het verleden en het heden, de aarde en de hemel nauw met elkaar verweven zijn. De toon van deze viering is tegelijk leerzaam en diep menselijk: iedereen kan er een persoonlijke betekenis in vinden - of het nu gaat om het vieren van de vreugde dat men tijdens de mooie dagen leeft, het danken van de goddelijke zon of het mediteren over de noodzaak van de veranderingen die zich aandienen. Litha leert ons het licht op zijn hoogtepunt te verwelkomen en tegelijkertijd de opkomende schaduw te omarmen, in een eeuwige dans van evenwicht.

Bronnen:

• Delphine Kermelo, « Litha, een wonderbaarlijke viering », Productions Nouvelle Lune, 2021.

• Boston Public Library, « The Origins and Practices of Litha », BPL Pagan Archives