De heidense oorsprong van Lichtmis

Hier in Bretagne heeft alles wat met pannenkoeken te maken heeft vanzelfsprekend een heel bijzondere betekenis. Daarom hebben we, na te hebben gekeken naar de oorsprong van Driekoningen, ons uiteraard verdiept in de oorsprong (eerst heidens en later christelijk) van Maria-Lichtmis, die volgt op de sabbat van Imbolc. Een toelichting. 

1. De Lupercalia en de Festa Candelarum

Om de oorsprong van Maria-Lichtmis te achterhalen, moeten we ons verdiepen in de Romeinse tradities, die werden gekenmerkt door zuiveringsrituelen en vruchtbaarheidsvieringen die aansloten bij de natuurlijke cyclus van de seizoenen. Onder deze tradities zijn de Lupercalia en de Festa Candelarum bijzonder belangrijk.

De Lupercalia, die halverwege februari plaatsvonden, vormden een Romeins feest ter ere van Faunus, de god van kudden en bossen, die in de Griekse mythologie ook bekendstaat als Pan. Deze viering draaide om Lupercus (een aspect van Faunus), de beschermer van kudden en herders. De priesters, die Luperci werden genoemd, namen deel aan rituelen in een heilige grot, de plaats waar de wolvin Romulus en Remus, de mythische stichters van Rome, zou hebben gezoogd.

Bron: Herodote

Een korte toelichting ter verduidelijking: volgens de Romeinse mythologie waren Romulus en Remus de zonen van de god Mars en Rhea Silvia, een Vestaalse maagd die een gelofte van kuisheid had afgelegd. Bij hun geboorte gaf hun oom Amulius, de troonrover van Alba Longa, opdracht hen in de Tiber achter te laten om elke bedreiging voor zijn macht uit te schakelen.

De rivier zou de tweeling naar de voet van de Palatijn hebben gevoerd, waar een wolvin, aangetrokken door hun gehuil, hen vond en meenam. Ze voedde hen met haar melk en beschermde hen in een grot, de Lupercal. Later ontdekte een herder genaamd Faustulus de kinderen en voedde hen op als zijn eigen zonen.

Romulus werd, nadat hij zijn broer Remus tijdens een ruzie had gedood, de eerste koning van de stad die hij Rome noemde. De grot van de Lupercal, waar de wolvin voor de tweeling zou hebben gezorgd, werd zo een heilige plaats.

Naast de Lupercalia benadrukte de Festa Candelarum een andere symbolische dimensie, namelijk die van het licht. Dit evenement, gewijd aan Proserpina, de godin van wedergeboorte en de lente, en aan Ceres, de godin van de landbouw, vierde de terugkeer van het licht in de seizoenscyclus. De Romeinen organiseerden symbolisch fakkeloptochten die de straten en het platteland verlichtten. Deze fakkels stonden symbool voor de hoop op een vruchtbaar seizoen, het einde van de duisternis van de winter en de komst van de lente als tijd van vernieuwing.

2. Keltische invloeden van Imbolc

Imbolc, dat rond 1 februari werd gevierd, markeerde voor de Kelten een scharniermoment van het jaar: de overgang van winter naar lente. Dit feest was gewijd aan de godin Brigit, een beschermende figuur die werd geassocieerd met licht, zuivering en vruchtbaarheid. Brigit, vereerd als beschermster van haarden en bronnen, belichaamde ook poëtische inspiratie en ambachtelijke vaardigheden.

De vieringen van Imbolc omvatten rituelen voor de zuivering van het land, die essentieel werden geacht om de vruchtbaarheid van akkers en kudden te waarborgen. Deze praktijken, die vaak gepaard gingen met fakkeloptochten, waren bedoeld om het licht aan te roepen en de winterse duisternis te verdrijven. De vuren en vlammen die tijdens de ceremonies overal aanwezig waren, werden beschouwd als tastbare uitingen van vernieuwing en van de kracht van Brigit. De huiselijke haarden werden ter ere van de godin gezuiverd en opnieuw aangestoken, waarmee de onderlinge verbondenheid tussen de cycli van de natuur en die van het dagelijks leven werd benadrukt.

Lees voor meer informatie ons artikel over Imbolc.

3. De kerstening van heidense feesten

De omvorming van heidense feesten tot christelijke vieringen was een strategisch proces dat door de Kerk werd uitgevoerd om bevolkingsgroepen die nog aan hun geloofsovertuigingen vasthielden, te integreren. Maria-Lichtmis speelde binnen deze transformaties een kenmerkende rol.

De institutionalisering van de Opdracht van Jezus in de Tempel op 2 februari was een van de manieren om heidense tradities te "assim ileren" en ze tegelijkertijd in een Bijbels verhaal te verankeren. Deze gebeurtenis, beschreven in het Evangelie volgens Lucas, symboliseert de opname van Christus in de gemeenschap van gelovigen en het goddelijke licht dat de wereld verlicht. Door het thema van het licht, dat zo belangrijk was in de voorafgaande rituelen, over te nemen, kon de Kerk een continuïteit met de oude vieringen creëren. De kaarsprocessies, die vroeger bedoeld waren om bescherming en vruchtbaarheid af te smeken, werden zo opnieuw geïnterpreteerd als een viering van het licht van Christus. Deze lichtgevende optochten door dorpen en kerken hielpen een tastbare band met de volksgebruiken te behouden en versterkten tegelijkertijd hun christelijke spirituele dimensie.

Bron: Vatican News

Een ander aspect van deze kerstening komt tot uiting in de zegening van de kaarsen, een traditie die rechtstreeks is geïnspireerd op oude gebruiken met fakkels en toortsen. Deze gezegende kaarsen, die in de huizen werden bewaard, werden beschouwd als symbolen van bescherming tegen beproevingen en kwade krachten. Dit heiligingsgebaar stelde de Kerk in staat het gebruik van kaarsen voort te zetten en het tegelijkertijd in te bedden in een op Christus gerichte theologie, waarin hij het licht van de wereld is. Het is ook deze traditie waaraan dit feest zijn naam Maria-Lichtmis ontleent (van het Latijnse woord candelarum, dat "kaarsen" betekent).

4. De symboliek van pannenkoeken

De traditie van pannenkoeken, die tegenwoordig onlosmakelijk met Maria-Lichtmis verbonden is, vindt haar oorsprong in oude agrarische en rituele gebruiken. De ronde vorm en gouden kleur van pannenkoeken doen denken aan de zonneschijf, een universeel symbool van licht en vernieuwing. In deze culturen waren pannenkoeken een eerbetoon aan de zon, die werd gezien als de bron van leven en vruchtbaarheid.

Naast hun symbolische betekenis maakte het bereiden van pannenkoeken ook deel uit van rituelen die bedoeld waren om voorspoed te verzekeren. Meel, melk en eieren werden beschouwd als een heilig geschenk van de aarde. Door ze om te vormen tot ronde gerechten ontstond een praktisch en symbolisch offer, bedoeld om overvloedige toekomstige oogsten af te smeken. Hoewel de pannenkoek in Frankrijk met Bretagne wordt geassocieerd, bestaan er in werkelijkheid over de hele wereld equivalenten (de tagenites bij de Grieken, de alita dolcia bij de Romeinen, de chapati bij de Indiërs enzovoort).

Een historisch anekdote vertelt dat een paus mogelijk heeft bijgedragen aan het versterken van de band tussen pannenkoeken en Maria-Lichtmis. Hoewel de exacte details uiteenlopen, wordt paus Gelasius I (492-496) genoemd, die pannenkoeken zou hebben uitgedeeld aan pelgrims die naar Rome kwamen om de Opdracht van Jezus in de Tempel te vieren.