Aartsengel Gabriël

Gabriël legt de visioenen van Daniël uit

In Daniël 8 krijgt Gabriël de opdracht de ziener de betekenis te laten begrijpen van het visioen dat hij zojuist heeft ontvangen. In hoofdstuk 9 keert hij terug om hem inzicht te geven in wat betrekking heeft op de tijd, de beproeving en de hoop van Israël. Het personage verschijnt zo vóór de verhalen over de geboorte van Jezus. Zijn opdracht is niet om zomaar nieuws aan te kondigen, maar om een goddelijk woord begrijpelijk te maken dat degene die het ontvangt te boven gaat.

Deze hoofdstukken behoren tot apocalyptische literatuur, vol symbolen en getallen. Ze vragen om een zorgvuldige lezing van hun historische en religieuze context. Gabriël neemt Gods plaats niet in: hij geeft een uitleg door, en deze bemiddelende functie vormt de verbindende lijn tussen de teksten van Daniël en zijn verschijning in het Nieuwe Testament.

De aankondiging aan Zacharias in de tempel

Het Evangelie volgens Lucas laat Gabriël verschijnen bij Zacharias, een priester die zijn dienst verricht in de tempel van Jeruzalem. De engel kondigt hem aan dat Elisabet, zijn vrouw, een zoon zal baren, Johannes. Zacharias geeft aan dat hij deze boodschap moeilijk kan aanvaarden vanwege hun leeftijd. Het tafereel draait om de ontmoeting tussen een belofte, ongeloof en de aangekondigde vervulling.

Gabriël stelt zich voor door zijn naam en zijn opdracht: hij staat voor God en is gezonden om dit goede nieuws te brengen. Johannes zal de Doper worden, belast met het voorbereiden van de weg van de Heer. Lucas ordent de verhalen over Zacharias en Maria parallel, zodat hun geestelijke verwantschap zichtbaar wordt zonder de rol van Johannes en die van Jezus met elkaar te verwarren.

De Aankondiging aan Maria van Nazaret

Het tafereel in Lucas 1, 26–38 neemt een centrale plaats in het christelijke geheugen in. Gabriël wordt naar Maria gezonden, die met Jozef verloofd is, in Nazaret. Hij kondigt haar aan dat zij een zoon zal ontvangen die Jezus zal heten en vertelt dat dit kind de troon van David zal ontvangen. Maria stelt vragen bij de aankondiging en aanvaardt vervolgens het woord dat tot haar wordt gericht. Het verhaal van de Aankondiging is daarom een dialoog waarin de vrijheid en het antwoord van Maria een essentiële plaats innemen.

In de christelijke theologie houdt deze aankondiging verband met het mysterie van de menswording. Gabriël is de drager van het woord; hij wordt noch het voorwerp van de gebeurtenis, noch de veroorzaker ervan. De plechtigheid van 25 maart herdenkt de Aankondiging van de Heer. Deze moet worden onderscheiden van de gezamenlijke feestdag van de drie aartsengelen op 29 september in de Romeinse ritus.

Waarom Gabriël op schilderijen een lelie draagt

De westerse kunst heeft Gabriël een herkenbare iconografie gegeven. De lelie, die met de zuiverheid van Maria wordt verbonden, verschijnt in talrijke afbeeldingen van de Aankondiging. Op de boekrol of het tekstbandje kunnen de eerste woorden van zijn begroeting staan. Elders houdt de engel een scepter of een boodschappersstaf vast. Deze attributen maken de religieuze betekenis van het tafereel zichtbaar, maar ze worden niet allemaal in het Evangelie volgens Lucas genoemd.

Oosterse christelijke iconen tonen Gabriël eveneens als goddelijke boodschapper, met vormen, kleding en gebaren die eigen zijn aan hun traditie. Een Florentijns schilderij uit de 15e eeuw vergelijken met een Byzantijnse icoon is leerzaam: het Bijbelse verhaal is gemeenschappelijk, maar het beeld is ingebed in een onderscheiden artistieke en liturgische taal.

De plaats van Gabriël in het christelijke gebed

Gabriël wordt in het religieuze geheugen aangeroepen als boodschapper van het Woord en dienaar van God. Zijn aanwezigheid in gebeden die met de Aankondiging verband houden, vloeit voort uit deze dialoog, waarin Maria de centrale menselijke figuur is. Het Angelusgebed herinnert bijvoorbeeld aan de aankondiging van de engel, vervolgens aan het antwoord van Maria en aan de menswording van het Woord. Het bestaat niet uit een verzoek aan Gabriël om een voordelige mededeling of een materiële aankondiging.

Sommige verbanden met planeten, kleuren of voorwerpen behoren tot de repertoria van ceremoniële magie en andere symbolische tradities. Ze vormen geen voorschriften uit het Evangelie. Om Gabriël in de christelijke bundel te lezen, is de volgorde van de bronnen essentieel: Daniël, Lucas en vervolgens de liturgische en artistieke ontvangst van deze passages.

Het Angelus en de dagelijkse herinnering aan de Aankondiging

Het gebed van het Angelus ontwikkelde zich in de Latijnse traditie rond de herinnering aan de aankondiging aan Maria. Het brengt het bezoek van de engel, het antwoord van Maria en de menswording van het Woord opnieuw onder woorden. De geschiedenis ervan houdt verband met het ritme van de klokken, die de gelovigen op verschillende momenten van de dag tot gebed oproepen. Zo werd het verhaal van Lucas opgenomen in de gewoonten van talrijke gemeenschappen, ver buiten de jaarlijkse feestdag van de Aankondiging.

Gabriël heeft hier de plaats van boodschapper, maar hij is niet het belangrijkste onderwerp van het gebed. Het Angelus staat in het teken van Christus en van Maria's instemming met het woord dat zij ontvangt. Dit verschil verklaart waarom zijn aanwezigheid in christelijke devoties nauw verbonden is met de lezing van Lucas 1, en niet met het zoeken naar boodschappen die voor iedere gelovige bestemd zijn.

25 maart is in de Romeinse kalender gewijd aan de Aankondiging van de Heer; op 29 september worden Michaël, Gabriël en Rafaël gezamenlijk gevierd. De twee data verwijzen dus niet naar dezelfde gebeurtenis.

De engel van Jozefs dromen wordt door Matteüs niet bij naam genoemd

De verhalen over Jezus' jeugd verschillen aanzienlijk tussen Matteüs en Lucas. Lucas noemt Gabriël uitdrukkelijk wanneer hij aan Zacharias verschijnt en wanneer hij de geboorte van Jezus aan Maria aankondigt. Matteüs vermeldt daarentegen dat Jozef in dromen meerdere waarschuwingen ontvangt van een « engel van de Heer », zonder hem ooit een persoonlijke naam te geven.

In de kunstgeschiedenis hebben sommige schilders de engel uit Jozefs dromen de trekken van Gabriël gegeven. Deze identificatie is begrijpelijk binnen iconografische gebruiken, maar komt niet overeen met een expliciete bewering van Matteüs 1 of Matteüs 2. Bij de bestudering van de personages moet men daarom de formulering van iedere evangelist behouden.

De vergelijking werpt ook licht op de rol van boodschappers in de Schrift. Een engel kan een woord aankondigen, voor gevaar waarschuwen of een beslissing begeleiden zonder met een naam te worden geïdentificeerd. Gabriël blijft de grote, bij name genoemde boodschapper in Lucas, maar dat betekent niet dat iedere engel uit de verhalen over Jezus' jeugd met hem moet worden vereenzelvigd.

De Aankondiging in schilderijen en iconen

De Aankondiging is een van de meest afgebeelde onderwerpen in de christelijke kunst. Gabriël komt aan in een tuin, onder een portiek of in een huis, tegenover Maria, die zit of staat. De lelie herinnert aan de zuiverheid van de Maagd, terwijl een boekrol de Latijnse woorden van de begroeting kan dragen. De vleugels, kleding en boodschappersstaf behoren tot conventies die in de loop der eeuwen zijn ontwikkeld.

De compositie van het tafereel is bijzonder belangrijk. De richting van de blikken, het handgebaar en de afstand tussen de personages maken een dialoog zichtbaar waarvan de uitkomst volgens de christelijke theologie betrekking heeft op de menswording van Christus. In de werken van Fra Angelico geven de architectonische ruimte en de eenvoud van de gebaren het verhaal een opmerkelijke soberheid. Andere kunstenaars kiezen voor een majestueuzere omgeving.

Oosterse iconen gebruiken hun eigen taal van kleuren, kleding en houdingen. De duif en de lichtstralen, wanneer ze verschijnen, verwijzen naar de werking van de Heilige Geest en niet naar een persoonlijke eigenschap die aan Gabriël wordt toegeschreven. Deze details herinneren eraan dat het kunstwerk een religieuze interpretatie van de tekst van Lucas is.

De begroeting van Gabriël aan Maria heeft verscheidene eeuwen van gebed en theologie gevoed, met name de leer van Maria, Moeder van God. Door de Aankondiging samen met de eerste concilies te lezen, wordt duidelijk hoe een evangelisch verhaal een belangrijke bron is geworden voor de christelijke belijdenis van de menswording.